Konu anlatımı
Türkiye, iklim çeşitliliği sayesinde çok farklı tarım ürünlerinin yetiştiği bir ülkedir. Bu alt başlıkta başlıca ürünlerin nerelerde yetiştiğini, bu dağılışı belirleyen koşulları ve hayvancılığın dağılışını göreceksin.
İklimin belirlediği ürünler
Çay, her mevsim bol ve düzenli yağış ister; bu yüzden Doğu Karadeniz kıyılarında, özellikle Rize çevresinde yetişir. Fındık da nemli Karadeniz kıyılarında yoğunlaşır. Muz don olayına dayanamaz ve kışların çok ılık geçtiği Alanya ve Anamur kıyılarında yetiştirilir. Turunçgiller Akdeniz kıyılarında, zeytin ise Akdeniz ikliminin görüldüğü Ege, Akdeniz ve Güney Marmara kıyılarında yaygındır. Bu ürünlerin belirli kıyılarla sınırlı kalmasının başlıca nedeni iklimdir.
Öteki önemli ürünler
Sıcaklık ve sulama isteyen pamuk Güneydoğu Anadolu'da, özellikle sulamanın geliştiği Harran Ovası'nda, ayrıca Ege'de ve Çukurova'da yetiştirilir. Kuraklığa dayanıklı buğday İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da geniş alanlarda ekilir. Ayçiçeği Trakya'da, şeker pancarı başta İç Anadolu olmak üzere iç kesimlerde yoğunlaşır. Bol su isteyen pirinç ise sulama olanağı yüksek ova ve deltalarda yetişir. Malatya kayısıyla, Gaziantep Antep fıstığıyla, Ege'nin bazı ovaları üzüm ve incirle tanınır.
Hayvancılık ve balıkçılık
Hayvancılığın dağılışını büyük ölçüde bitki örtüsü belirler. Yaz yağışlarıyla gür çayırların geliştiği Doğu Anadolu'nun yüksek platoları ve Karadeniz büyükbaş hayvancılığa uygundur. Kısa otların yaygın olduğu İç Anadolu bozkırlarında koyun gibi küçükbaş hayvanlar beslenir. Akdeniz ve Toroslar'ın makilik ve dağlık alanlarında kıl keçisi, Ankara çevresinde tiftik keçisi yetiştirilir. Türkiye'de deniz balıkçılığında en büyük pay Karadeniz'indir; burada en çok hamsi avlanır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Şu ürünleri, yetiştikleri yerin en belirgin iklim özelliğiyle eşleştir: çay, muz, zeytin, buğday.
Çözüm. Çay her mevsim bol ve düzenli yağış ister; bu yüzden Doğu Karadeniz kıyılarında yetişir. Muz don olayına dayanamadığı için kışları çok ılık geçen Alanya ve Anamur kıyılarında yetişir. Zeytin yazları sıcak ve kurak, kışları ılık Akdeniz iklimine uyumludur. Buğday ise kuraklığa dayanıklı olduğu için yağışı az olan İç Anadolu bozkırlarında geniş alanlarda ekilebilir.
Örnek 2. Doğu Anadolu'da büyükbaş, İç Anadolu'da küçükbaş hayvancılığın öne çıkmasını açıkla.
Çözüm. Doğu Anadolu'nun yüksek platolarında yazlar serin geçer ve ilkbahar ile yaz yağışları gür ve uzun boylu çayırların gelişmesini sağlar; bu çayırlar sığır gibi büyükbaş hayvanların beslenmesine uygundur. İç Anadolu'da ise yağış az, yazlar kuraktır; bozkırlardaki kısa otlar büyükbaş hayvanları beslemeye yetmez ama koyun gibi küçükbaş hayvanlar için uygundur. Hayvancılık türlerinin dağılışında belirleyici olan bitki örtüsünün özellikleridir.
Sık yapılan hatalar
- Çay ve muzun dağılışını pazara yakınlıkla açıklamak; belirleyici etken iklimdir.
- Büyükbaş hayvancılığın kurak bozkırlarda yoğunlaştığını sanmak; büyükbaş hayvanlar gür çayırlarda beslenir.
- Pamuğun yalnız Ege'de yetiştiğini düşünmek; Güneydoğu Anadolu ve Çukurova da önemli pamuk alanlarıdır.
- Çay ve fındık: Karadeniz; muz: Alanya ve Anamur; turunçgil: Akdeniz kıyıları; zeytin: Ege, Akdeniz, Güney Marmara.
- Pamuk: Güneydoğu, Ege, Çukurova; buğday: İç ve Güneydoğu Anadolu; ayçiçeği: Trakya.
- Büyükbaş: Doğu Anadolu ve Karadeniz; küçükbaş: İç Anadolu; balıkçılıkta en büyük pay Karadeniz'in.