Konu anlatımı
Enerji, sanayinin, ulaşımın ve günlük yaşamın temelidir. Bu alt başlıkta enerji kaynaklarını, Türkiye'de bu kaynakların nerelerde kullanıldığını ve elektrik üretimindeki kaynak paylarını gösteren verilerin nasıl okunacağını göreceksin.
Yenilenemez ve yenilenebilir kaynaklar
Kömür, petrol ve doğal gaz milyonlarca yılda oluşmuş fosil yakıtlardır; kullanıldıkça tükenir ve yakıldıklarında havaya karbon dioksit gibi sera gazları ile kirleticiler verir. Su (hidroelektrik), rüzgâr, güneş, jeotermal enerji ve bitkisel ya da hayvansal atıklardan elde edilen biyokütle enerjisi ise yenilenebilir kaynaklardır. Yenilenebilir kaynaklar tükenmez ve sera gazı salımı çok azdır; ancak rüzgâr ve güneşten elde edilen enerji hava koşullarına göre değişir.
Türkiye'de enerji kaynakları
Türkiye'de taş kömürü Zonguldak çevresinde, linyit Kahramanmaraş'taki Afşin-Elbistan ve Manisa'daki Soma gibi yörelerde çıkarılır. Petrol başta Batman ve Adıyaman çevresinde üretilir; son yıllarda Şırnak'ta da yeni sahalar işletmeye açılmıştır. Hidroelektrik santrallerinin büyükleri Fırat ve Dicle üzerindeki Atatürk, Keban, Karakaya ve Ilısu barajlarındadır. Rüzgâr santralleri kuvvetli rüzgârların estiği Ege ve Marmara kıyılarında, jeotermal santraller fay hatları boyunca sıcak suların bulunduğu Aydın, Denizli ve Manisa çevresinde yoğunlaşır. Güneş enerjisi santralleri güneşlenme süresi uzun olan güney ve iç kesimlerde, örneğin Konya'da yaygınlaşmaktadır. Türkiye petrol ve doğal gaz ihtiyacının büyük bölümünü ithal eder.
Pay verisini okuma
Elektrik üretiminde kaynakların yüzde paylarını gösteren bir veri, her kaynağın toplam içindeki oranını verir; üretilen elektriğin miktarını vermez. Bu yüzden bir kaynağın payı artmışsa o kaynaktan üretilen elektriğin kesin arttığı, toplam üretim de bilinmeden söylenemez. Pay verisinde fosil yakıtların toplam payını bulmak için kömür, doğal gaz ve petrolün payları, yenilenebilir kaynakların payını bulmak için de hidroelektrik, rüzgâr, güneş ve jeotermalin payları toplanır. Paylardaki değişimi karşılaştırırken her kaynak için iki yılın farkını ayrı ayrı hesapla.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Temsilî bir ülkede elektrik üretiminde kaynakların payı 2015'te kömür %35, doğal gaz %38, hidroelektrik %22, rüzgâr %4, güneş %1; 2025'te kömür %33, doğal gaz %20, hidroelektrik %22, rüzgâr %13, güneş %12'dir. Yenilenebilir kaynakların payı nasıl değişmiştir? Payı en çok azalan kaynak hangisidir? Toplam üretimin arttığı söylenebilir mi?
Çözüm. Yenilenebilir kaynakların payı 2015'te 22 + 4 + 1 = %27, 2025'te 22 + 13 + 12 = %47'dir; artmıştır ama hâlâ yarının altındadır. Fosil yakıtların payı %73'ten %53'e inmiştir. Kömürün payı 2, doğal gazın payı 18 puan azaldığı için payı en çok azalan kaynak doğal gazdır. Veriler yalnız payları gösterdiği için toplam elektrik üretiminin arttığı ya da azaldığı söylenemez.
Örnek 2. Şu yerleri, Türkiye'de enerji üretiminde öne çıktıkları kaynakla eşleştir: Afşin-Elbistan, Batman, Denizli ve Aydın çevresi, Fırat üzerindeki Atatürk Barajı.
Çözüm. Afşin-Elbistan, büyük linyit yatakları ve bunlara dayalı termik santralleriyle tanınır. Batman, Türkiye'de petrol üretiminin başlıca merkezlerindendir. Denizli ve Aydın çevresi, fay hatları boyunca yükselen sıcak sular sayesinde jeotermal enerji üretiminde öne çıkar. Atatürk Barajı ise Fırat üzerinde kurulmuş büyük bir hidroelektrik santralidir.
Sık yapılan hatalar
- Pay verisinden üretim miktarının arttığı sonucunu çıkarmak.
- Hidroelektriği yenilenemez kaynak saymak; su döngüsü sürdükçe yenilenir.
- Jeotermal enerjinin her yerde üretilebileceğini sanmak; jeotermal santraller sıcak suların bulunduğu fay hatlarında yoğunlaşır.
- Fosil: kömür, petrol, doğal gaz; yenilenebilir: su, rüzgâr, güneş, jeotermal, biyokütle.
- Taş kömürü Zonguldak, linyit Afşin-Elbistan ve Soma, petrol Batman ve Adıyaman, jeotermal Ege, büyük barajlar Fırat ve Dicle.
- Pay verisi oranı gösterir, miktarı göstermez.