Konu anlatımı
Türkiye'de nüfus kıyılar ile iç kesimler, batı ile doğu ve ovalar ile dağlık alanlar arasında çok farklı dağılmıştır. Bu alt başlıkta bu farkların nedenlerini Türkiye'den örneklerle göreceksin.
Kıyılar ve iç kesimler
Türkiye'de nüfus genel olarak kıyılarda iç kesimlere göre daha yoğundur. Kıyılarda iklim daha ılımandır, akarsuların oluşturduğu verimli delta ovaları bulunur, limanlar sayesinde sanayi ve ticaret gelişmiştir ve turizm önemli bir geçim kaynağıdır. İç kesimlerde ise karasal iklim, yükseltinin fazla olması ve su kaynaklarının sınırlılığı nüfusu genel olarak daha seyrek kılar; bu alanlarda nüfus ovalarda ve büyük kentlerde toplanır.
Yoğun nüfuslu alanlar
Marmara Bölgesi, özellikle İstanbul, Kocaeli ve Bursa çevresi, sanayi, ticaret, ulaşım ve hizmet olanakları nedeniyle Türkiye'nin en kalabalık alanıdır. İzmir çevresi ve Ege'nin verimli çöküntü ovaları sanayi ve tarımla, Antalya kıyıları turizmle, Çukurova verimli toprakları ve sanayisiyle yoğun nüfusludur. Karadeniz'in dar kıyı şeridi de nemli iklim ve yoğun tarım nedeniyle kalabalıktır. Ankara yönetim merkezi olması, Konya, Gaziantep ve Kayseri gibi kentler sanayi ve ticaretleriyle iç kesimdeki yoğun alanlardır.
Seyrek nüfuslu alanlar
Tuz Gölü çevresi Türkiye'nin en az yağış alan alanlarındandır ve toprakları tuzludur; bu yüzden nüfus seyrektir. Doğu Anadolu'nun yüksek ve engebeli kesimlerinde kışların uzun ve sert geçmesi, ulaşım güçlüğü ve tarım alanlarının darlığı nüfusu seyrekleştirir. Toroslar'ın yüksek ve engebeli kesimleri ile karstik platolarında da su ve tarım alanı yetersizliği nedeniyle nüfus azdır. Son yıllarda nüfus yoğunluğunun en az olduğu il Tunceli'dir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Çukurova ile Tuz Gölü çevresi arasındaki nüfus yoğunluğu farkını doğal ve ekonomik etmenlerle açıkla.
Çözüm. Çukurova, Seyhan ve Ceyhan ırmaklarının oluşturduğu verimli alüvyal topraklara, sulama olanaklarına ve ılık kışlara sahiptir; yılda birden fazla ürün alınabilir ve tarıma dayalı sanayi, ticaret ve liman faaliyetleri gelişmiştir. Bu yüzden nüfus yoğundur. Tuz Gölü çevresi ise az yağış alır, toprakları tuzludur ve su kaynakları sınırlıdır; tarım ve sanayi zayıf kaldığı için nüfus seyrektir. Fark, hem doğal koşulların hem de bu koşullara bağlı ekonomik olanakların sonucudur.
Örnek 2. Şu yerleri nüfusun yoğunlaşmasında etkili başlıca etmenle eşleştir: Kocaeli, Antalya kıyıları, Zonguldak, Ankara.
Çözüm. Kocaeli'de nüfusu büyük ölçüde sanayi kuruluşları çeker. Antalya kıyılarında turizm ve ona bağlı hizmetler başlıca etmendir. Zonguldak'ın gelişmesi taş kömürü yataklarına dayalı madencilik ve sanayiyle ilgilidir. Ankara'da ise başkent olmanın getirdiği yönetim işlevi ve buna bağlı hizmetler nüfusu toplamıştır. Her örnekte belirleyici olan, o yerin ekonomik ya da yönetsel işlevidir.
Sık yapılan hatalar
- Türkiye'de nüfusun yalnız batıdan doğuya azaldığını sanmak; kıyı ile iç kesim farkı da çok belirgindir.
- Tuz Gölü çevresinin seyrek nüfusunu yükseltiyle açıklamak; başlıca neden kuraklık ve tuzlu topraklardır.
- Zonguldak'taki yoğunluğu verimli ovalarla açıklamak; temel neden taş kömürüne dayalı madencilik ve sanayidir.
- Kıyılar iç kesimlerden yoğundur: ılıman iklim, delta ovaları, sanayi, ticaret, turizm.
- En kalabalık alan Marmara'dır; son yıllarda en yoğun il İstanbul, en seyrek il Tunceli'dir.
- Seyrek alanlar: Tuz Gölü çevresi, Doğu Anadolu'nun yüksek kesimleri, Toroslar'ın yüksek kesimleri.