Konu anlatımı
Bir ülkenin kalabalık olup olmadığını anlamak için yalnız toplam nüfusa bakmak yetmez. Bu alt başlıkta nüfus yoğunluğunun üç türünü hesaplamayı ve her birinin ne anlattığını göreceksin.
Üç yoğunluk türü
Aritmetik nüfus yoğunluğu, toplam nüfusun ülkenin yüzölçümüne bölünmesiyle bulunur; km² başına ortalama kaç kişi düştüğünü gösterir. Fizyolojik nüfus yoğunluğu, toplam nüfusun tarım alanına bölünmesiyle bulunur; tarım alanlarının toplam nüfusu besleme yükünü gösterir. Tarımsal nüfus yoğunluğu ise yalnız tarımla geçinen nüfusun tarım alanına bölünmesiyle bulunur; tarım alanı başına kaç çiftçi düştüğünü gösterir. Hesaplarda birimlere dikkat et: nüfus kişi, alan km² olmalıdır.
Yoğunlukları yorumlamak
Fizyolojik yoğunluk her zaman aritmetik yoğunluktan büyüktür, çünkü tarım alanı yüzölçümünün yalnız bir bölümüdür. İkisi arasındaki fark büyükse ülkenin dağlık, kurak ya da ormanlık olduğu ve tarım alanlarının sınırlı olduğu anlaşılır. Tarımsal yoğunluğun düşük olması, az sayıda çiftçinin makinelerle geniş alanları işleyebildiğini, yani tarımda makineleşmenin ileri olduğunu gösterir; bu durum genellikle gelişmiş ülkelerde görülür. Tarımsal yoğunluğun çok yüksek olması ise tarım alanlarının küçük parçalara bölündüğünü ve tarımda gizli işsizlik olabileceğini düşündürür.
Türkiye'de nüfus yoğunluğu
Türkiye'de aritmetik nüfus yoğunluğu son yıllarda km² başına 100 kişinin üzerindedir; ancak bu ortalama, iller arasındaki büyük farkları gizler. Son yıllarda yoğunluğun en fazla olduğu il İstanbul, en az olduğu il Tunceli'dir. Sanayi ve ticaretin geliştiği Marmara illeri ile büyük kentlerin bulunduğu iller yoğun; yüksek, engebeli ve sert iklimli doğu illeri seyrek nüfusludur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. K ülkesinin yüzölçümü 300 bin km², nüfusu 45 milyon, tarım alanı 90 bin km² ve tarımla geçinen nüfusu 9 milyondur. L ülkesinin yüzölçümü 100 bin km², nüfusu 25 milyon, tarım alanı 20 bin km² ve tarımla geçinen nüfusu 10 milyondur. İki ülkenin yoğunluklarını hesapla ve tarımda makineleşmenin hangisinde daha ileri olabileceğini yorumla.
Çözüm. K'de aritmetik yoğunluk 45 000 000 ÷ 300 000 = 150, fizyolojik yoğunluk 45 000 000 ÷ 90 000 = 500, tarımsal yoğunluk 9 000 000 ÷ 90 000 = 100 kişi/km²'dir. L'de aritmetik yoğunluk 250, fizyolojik yoğunluk 1250, tarımsal yoğunluk 500 kişi/km²'dir. K'de tarım alanı başına düşen çiftçi sayısı çok daha azdır; az kişiyle geniş alanların işlenmesi makineleşmenin K'de daha ileri olabileceğini gösterir.
Örnek 2. Bir ülkenin aritmetik nüfus yoğunluğu 80, fizyolojik nüfus yoğunluğu 400 kişi/km²'dir. Bu ülkede tarım alanları yüzölçümünün yüzde kaçını oluşturur?
Çözüm. Aritmetik yoğunluk nüfusun yüzölçümüne, fizyolojik yoğunluk ise aynı nüfusun tarım alanına bölümüdür. Pay aynı olduğuna göre tarım alanının yüzölçümüne oranı, aritmetik yoğunluğun fizyolojik yoğunluğa oranına eşittir: 80 ÷ 400 = 0,2. Yani tarım alanları yüzölçümünün %20'sini oluşturur. Bu oranın düşük olması ülkede dağlık, kurak ya da ormanlık alanların geniş yer tuttuğunu düşündürür.
Sık yapılan hatalar
- Fizyolojik ve tarımsal yoğunluğu karıştırmak.
- Aritmetik yoğunluğu yüksek olan ülkenin tarım alanlarının da en çok zorlandığını sanmak; bunu fizyolojik yoğunluk gösterir.
- Tarımsal yoğunluğun yüksek olmasını makineleşmenin göstergesi saymak; makineleşme tarımsal yoğunluğu düşürür.
- Aritmetik: nüfus ÷ yüzölçümü; fizyolojik: nüfus ÷ tarım alanı; tarımsal: tarımla geçinen ÷ tarım alanı.
- Fizyolojik yoğunluk her zaman aritmetik yoğunluktan büyüktür.
- Düşük tarımsal yoğunluk ileri makineleşmeyi gösterir.