Konu anlatımı
Dünya nüfusu yeryüzüne eşit dağılmamıştır; insanların büyük çoğunluğu karaların küçük bir bölümünde toplanmıştır. Bu alt başlıkta nüfusun yoğun ve seyrek olduğu alanları ve bu dağılışı açıklayan etmenleri göreceksin.
Doğal etmenler
İnsanlar yaşamaya ve tarım yapmaya elverişli yerleri seçer. Ilıman iklimler, düz ve verimli ovalar, bol su kaynakları ve kıyılar nüfusu çeker. Buna karşılık sıcaklığın ve nemin çok yüksek olduğu Ekvatoral ormanlar, yağışın çok az olduğu çöller, çok soğuk kutup çevreleri ve tundra, yüksek ve engebeli dağlar seyrek nüfusludur. Dünya nüfusunun büyük çoğunluğu Kuzey Yarım Küre'de yaşar; çünkü karaların büyük bölümü bu yarım küredir.
Beşerî ve ekonomik etmenler
Sanayi kuruluşları, ticaret merkezleri, limanlar ve ulaşım ağları iş olanakları yarattığı için nüfusu çeker. Maden yatakları çevresinde ve turizm merkezlerinde de nüfus toplanır. Tarihî olarak eskiden beri yerleşilen, yönetim ve kültür merkezi olan alanlar bugün de kalabalıktır. Güvenlik sorunları, savaşlar ve ekonomik geri kalmışlık ise nüfusu bir yerden uzaklaştırabilir.
Yoğun ve seyrek alanlar
Dünyanın en kalabalık alanları Güney Asya ile Doğu ve Güneydoğu Asya'nın muson ovalarıdır; sıcak ve yağışlı iklim yılda birkaç kez ürün alınabilen pirinç tarımına olanak verir ve çok kalabalık bir nüfusu besler. Batı ve Orta Avrupa ile Kuzey Amerika'nın kuzeydoğusu sanayi ve ticaret sayesinde yoğun nüfusludur. Nil vadisi ise çölün ortasında, nehrin sağladığı su ve verimli alüvyal topraklar sayesinde kalabalıktır. Sahra ve Arabistan çölleri, Sibirya'nın kuzeyi, Kanada'nın kuzeyi, Grönland, Amazon ve Kongo havzalarının ormanları ile Himalaya ve Tibet gibi yüksek alanlar seyrek nüfusludur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Mısır'da nüfusun çok büyük bölümü ülke topraklarının küçük bir kısmını oluşturan Nil vadisinde ve deltasında yaşar. Bu dağılışı açıkla.
Çözüm. Mısır'ın büyük bölümü yağışın çok az olduğu çöl alanıdır; bu alanlarda su olmadığı için tarım ve yerleşme çok zordur. Nil nehri çölün ortasından geçerek yıl boyunca su sağlar ve vadisinde ve deltasında verimli alüvyal topraklar biriktirmiştir. Su ve verimli toprak bir araya geldiği için tarım, yerleşme ve nüfus bu dar şeritte toplanmıştır. Bu örnek, kurak alanlarda su kaynaklarının nüfusun dağılışındaki belirleyici rolünü gösterir.
Örnek 2. Şu alanları nüfusun seyrek olmasının başlıca nedeniyle eşleştir: Sahra Çölü, Sibirya'nın kuzeyi, Amazon Havzası, Himalaya Dağları.
Çözüm. Sahra Çölü'nde başlıca neden yağışın çok az olması, yani kuraklıktır. Sibirya'nın kuzeyinde uzun ve çok soğuk kışlar ile donmuş topraklar yerleşmeyi zorlaştırır. Amazon Havzası'nda aşırı sıcak ve nemli iklim, gür ormanlar ve ulaşım güçlüğü nüfusu seyrekleştirir. Himalaya Dağları'nda ise yükseltinin ve engebenin fazla olması, sert iklim ve tarım alanlarının darlığı başlıca nedendir.
Sık yapılan hatalar
- Amazon Havzası'nın nüfusunun seyrek olmasını kuraklıkla açıklamak; neden aşırı sıcak, nem ve gür ormandır.
- Muson ovalarındaki yoğunluğu sanayiyle açıklamak; temel neden yoğun emek isteyen ve çok ürün veren pirinç tarımıdır.
- Nüfusun dağılışını yalnız doğal etmenlerle açıklamak; sanayi, ticaret ve ulaşım da belirleyicidir.
- Yoğun: muson Asya'sı, Batı ve Orta Avrupa, Kuzey Amerika'nın kuzeydoğusu, Nil vadisi.
- Seyrek: çöller, kutup çevreleri ve tundra, Ekvatoral ormanlar, yüksek dağlar.
- Nüfusun büyük çoğunluğu Kuzey Yarım Küre'de yaşar.