Konu anlatımı
Bir ülkenin nüfusu doğumlar, ölümler ve göçlerle değişir. Bu alt başlıkta dünya nüfusunun nasıl geliştiğini, doğum ve ölüm oranlarını, doğal artışı ve bu oranları etkileyen etmenleri göreceksin.
Dünya nüfusunun gelişimi
İnsanlık tarihinin büyük bölümünde doğum ve ölüm oranlarının ikisi de yüksek olduğu için nüfus çok yavaş artmıştır. Tarımın başlamasıyla besin üretimi arttı ve nüfus hızlandı. Sanayi Devrimi'nden sonra beslenmenin, sağlık hizmetlerinin, aşıların ve temiz suya erişimin iyileşmesiyle ölüm oranları hızla düştü; doğum oranları ise bir süre yüksek kaldığı için nüfus çok hızlı büyüdü. Dünya nüfusunun 2022'de 8 milyarı aştığı kabul edilir. Günümüzde pek çok ülkede doğum oranları düştüğü için dünya nüfusunun artış hızı yavaşlamaktadır.
Oranlar ve doğal artış
Doğum oranı, bir yılda doğanların sayısının toplam nüfusa bölünüp 1000 ile çarpılmasıyla bulunur; ölüm oranı da ölenlerin sayısıyla aynı biçimde hesaplanır. Doğum oranından ölüm oranının çıkarılmasıyla doğal artış hızı bulunur. Doğal artış hızı sıfırın altına inerse ölümler doğumları geçmiş, nüfus doğal yolla azalmaya başlamış demektir. Bir ülkenin gerçek nüfus artış hızını bulmak için doğal artışa net göçün etkisi eklenir: göç alan ülkenin nüfusu doğal artıştan daha hızlı, göç veren ülkeninki daha yavaş artar.
Doğumu ve ölümü etkileyen etmenler
Eğitim düzeyinin, özellikle kadınların eğitim düzeyinin yükselmesi, kentleşme, kadınların çalışma yaşamına katılması, gelir düzeyinin artması ve bebek ölümlerinin azalması doğum oranını düşürür. Gelenekler, inançlar ve ülkelerin nüfus politikaları da doğumları etkiler. Sağlık hizmetlerinin yaygınlaşması, dengeli beslenme, temiz su ve aşılama ölüm oranını azaltır; savaşlar, salgınlar ve doğal afetler ise artırır. Nüfusu yaşlanan ülkelerde yaşlıların payı arttığı için ölüm oranı yeniden yükselebilir.
Türkiye'de nüfus artışı
Türkiye'de Cumhuriyet döneminin ilk nüfus sayımı 1927'de yapılmıştır. İkinci Dünya Savaşı yıllarında erkeklerin askere alınması ve zor yaşam koşulları nedeniyle artış hızı belirgin biçimde düşmüş, 1950'li yıllarda en yüksek düzeyine ulaşmış, sonra giderek azalmıştır. Son yıllarda kadın başına düşen ortalama çocuk sayısı, nüfusun kendini yenileyebilmesi için gereken yaklaşık 2,1 düzeyinin altına inmiştir. 2007'den beri nüfus Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi ile her yıl belirlenmektedir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Nüfusu 20 milyon olan bir ülkede bir yılda 360 000 doğum ve 140 000 ölüm kaydediliyor. Doğum oranını, ölüm oranını ve doğal artış hızını bul. Doğal yolla nüfus kaç kişi artmıştır?
Çözüm. Doğum oranı = 360 000 ÷ 20 000 000 × 1000 = binde 18'dir. Ölüm oranı = 140 000 ÷ 20 000 000 × 1000 = binde 7'dir. Doğal artış hızı binde 18 − binde 7 = binde 11'dir. Doğal yoldan artış ise doğumlarla ölümlerin farkıdır: 360 000 − 140 000 = 220 000 kişi. Aynı sonuç 20 000 000 × 11 ÷ 1000 işlemiyle de bulunur.
Örnek 2. Bir ülkede doğal artış hızı binde 9'dur. Aynı yıl ülkeden göç edenler, ülkeye gelenlerden fazladır ve net göç hızı binde −3'tür. Bu ülkenin nüfus artış hızı kaçtır? Göç olmasaydı nüfus nasıl değişirdi?
Çözüm. Nüfus artış hızı, doğal artış hızına net göç hızının eklenmesiyle bulunur: binde 9 + (binde −3) = binde 6. Ülke göç verdiği için nüfusu doğal artışın sağladığından daha yavaş artmıştır. Göç olmasaydı nüfus binde 9 hızla, yani daha hızlı artardı. Göç alan bir ülkede ise net göç pozitif olduğu için nüfus artış hızı doğal artış hızından büyük olurdu.
Sık yapılan hatalar
- Doğal artış hızı ile nüfus artış hızını aynı sanmak; nüfus artış hızına göçlerin etkisi de girer.
- Ölüm oranının yalnız sağlık hizmetleriyle değiştiğini düşünmek; yaşlanan nüfusta ölüm oranı yeniden artabilir.
- Doğum oranının artmasını ortalama yaşam süresinin uzamasıyla açıklamak; yaşam süresini ölümlerin azalması uzatır.
- Doğum ve ölüm oranları binde olarak verilir; doğal artış = doğum oranı − ölüm oranı.
- Nüfus artış hızı = doğal artış hızı + net göç hızı.
- Eğitim, kentleşme ve kadınların çalışma yaşamına katılması doğum oranını düşürür.