Konu anlatımı
Günümüzde dünya nüfusunun yarısından fazlası kentlerde yaşamaktadır. Bu alt başlıkta kentleşmenin nedenlerini, ekonomik yapıyla ilişkisini, doğurduğu sorunları ve Türkiye'deki kentleşme sürecini göreceksin.
Kentleşme ve nedenleri
Kentleşme, kentlerin sayısının ve kentlerde yaşayan nüfusun toplam nüfus içindeki payının artmasıdır. Sanayileşme kentlerde iş olanakları yaratır; tarımda makineleşme ise kırsal alanda iş gücü ihtiyacını azaltarak insanları kentlere yöneltir. Kentlerdeki eğitim, sağlık, kültür ve ulaşım olanakları da kentleri çekici kılar. Sanayi ve hizmet faaliyetleri kentlerde toplandığından çalışanların çoğunun bu sektörlerde olduğu ülkelerde kentleşme oranı yüksek, tarımda olduğu ülkelerde düşüktür.
Hızlı ve plansız kentleşmenin sorunları
Gelişmiş ülkelerde kentleşme sanayileşmeyle birlikte uzun bir sürede gerçekleşmiştir. Birçok gelişmekte olan ülkede ise kentleşme, kentlerde yeterli iş ve konut yaratılmadan çok hızlı yaşanmıştır. Bunun sonucunda gecekondulaşma, altyapının (su, kanalizasyon, ulaşım) yetersiz kalması, trafik sıkışıklığı, hava ve su kirliliği, yeşil alanların azalması ve işsizlik gibi sorunlar ortaya çıkar. Kent planlaması, toplu taşımanın geliştirilmesi ve dengeli bölgesel kalkınma bu sorunları azaltmanın yollarıdır.
Türkiye'de kentleşme
Türkiye'de kentleşme 1950'lerden sonra hızlanmıştır. Tarımda makineleşmeyle kırsal alanda iş gücü fazlası ortaya çıkmış, karayollarının yapımıyla ulaşım kolaylaşmış, kentlerde sanayi gelişmiştir. Bu dönemde İstanbul, Ankara ve İzmir başta olmak üzere büyük kentler hızla büyümüş, gecekondu alanları yayılmıştır. Bugün Türkiye nüfusunun büyük çoğunluğu kentlerde yaşamaktadır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir ülkenin nüfusu 1980'de 40 milyon olup bunun 18 milyonu kentlerde yaşamaktadır. 2020'de nüfus 60 milyona, kentli nüfus 45 milyona ulaşmıştır. Kentleşme oranındaki değişimi ve kır nüfusunun nasıl değiştiğini bul.
Çözüm. Kentleşme oranı, kentli nüfusun toplam nüfusa oranıdır. 1980'de 18 ÷ 40 = 0,45, yani %45'tir; 2020'de 45 ÷ 60 = 0,75, yani %75'tir. Kır nüfusu 1980'de 40 − 18 = 22 milyon iken 2020'de 60 − 45 = 15 milyona inmiştir. Toplam nüfus artarken kır nüfusunun azalması, kırdan kente güçlü bir göç yaşandığını gösterir.
Örnek 2. Çalışanların %4'ünün tarımda, %24'ünün sanayide, %72'sinin hizmet sektöründe olduğu bir ülke ile çalışanların %55'inin tarımda olduğu bir ülkeyi kentleşme bakımından karşılaştır.
Çözüm. Sanayi ve hizmet faaliyetleri büyük ölçüde kentlerde yapılır. Çalışanların %96'sının sanayi ve hizmet sektörlerinde olduğu birinci ülkede nüfusun büyük çoğunluğunun kentlerde yaşaması, yani kentleşme oranının yüksek olması beklenir. Çalışanların yarıdan fazlasının tarımda olduğu ikinci ülkede ise nüfusun önemli bir bölümü kırsal alanda yaşar ve kentleşme oranı daha düşüktür.
Sık yapılan hatalar
- Kentleşmeyi yalnız kent sayısının artması sanmak; asıl ölçüt kentli nüfusun toplam içindeki payıdır.
- Tarımda makineleşmenin kırsal nüfusu artırdığını düşünmek; makineleşme kırdan kente göçü hızlandırır.
- Kentleşme oranı ile kent nüfusunu karıştırmak; toplam nüfus artarsa kent nüfusu artarken oran sabit kalabilir.
- Kentleşme oranı = kentli nüfus ÷ toplam nüfus × 100.
- Sanayileşme ve tarımda makineleşme kentleşmeyi hızlandırır.
- Hızlı ve plansız kentleşme: gecekondu, altyapı yetersizliği, trafik ve kirlilik.