Konu anlatımı
Osmanlı Devleti'nin ordusunu, maliyesini ve taşra yönetimini birbirine bağlayan düzen tımar sistemiydi. Bu alt başlıkta tımar sisteminin işleyişini ve yerini zamanla iltizama bırakmasını göreceksin.
Tımarın işleyişi
Miri arazinin vergi gelirleri, büyüklüklerine göre has, zeamet ve tımar adlarıyla devlet görevlilerine dirlik olarak verilirdi. Has padişaha, hanedan üyelerine, vezirlere ve beylerbeylerine; zeamet orta düzey yöneticilere; tımar sipahilere ayrılırdı. Tımar sahibi sipahi, bölgesindeki köylülerden kanunnamede miktarı belirlenmiş vergileri toplar; bu gelirle hem kendi geçimini sağlar hem de gelirine göre belirlenen sayıda cebelü denen atlı askeri besleyip donatırdı. Toprağın mülkiyeti devlette kalır, sipahi dirliğini satamaz ve miras bırakamazdı.
Tımarın işlevleri
Tımar sistemi sayesinde devlet hazineden maaş ödemeden kalabalık bir atlı ordu besledi. Savaş zamanı sipahi yetiştirdiği askerlerle sefere çıkar, barış zamanı ise bulunduğu yerin düzenini sağlardı. Vergiler yerinde ve çoğu zaman ürün olarak toplanabildiği için para kullanımının sınırlı olduğu kırsal bölgelerde vergi toplama kolaylaştı. Sipahi köylünün toprağı boş bırakmamasını denetlediği için tarımsal üretim sürekli kaldı. Ayrıca devlet otoritesi taşrada sipahi aracılığıyla temsil edildi.
Tımarın bozulması ve iltizam
XVI. yüzyılın sonlarından itibaren savaşlarda ateşli silahlar ve piyade önem kazandı; tımarlı sipahinin askerî değeri azalırken maaşlı Kapıkulu askerlerinin sayısı arttı ve hazinenin nakit ihtiyacı büyüdü. Bu nedenle boşalan dirlikler tımar olarak verilmek yerine iltizama dönüştürüldü. İltizamda bir bölgenin vergisini toplama hakkı, açık artırma yoluyla ve peşin ödeme karşılığında belli bir süreliğine mültezim denen kişilere satılırdı. Devlet hızlı nakit sağladı; ancak mültezimler ödedikleri bedeli kısa sürede çıkarmak için halktan fazla vergi topladı, köylü ezildi ve üretim zarar gördü. XVII. yüzyılın sonlarında vergi kaynaklarının ömür boyu verildiği malikâne sistemine geçildi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Has, zeamet ve tımarın kimlere verildiğini ve bu ayrımın neyi gösterdiğini açıklayın.
Çözüm. Gelir büyüklüğü en fazla olan haslar padişaha, hanedan üyelerine, vezirlere ve beylerbeylerine; zeametler orta düzey yöneticilere; tımarlar ise sipahilere verilirdi. Bu ayrım dirliğin büyüklüğünün görevin önemine ve sorumluluğun ağırlığına göre belirlendiğini gösterir. Dirliğin geliri arttıkça sahibinin yetiştirmesi gereken asker sayısı da artardı; böylece gelir ile askerî yükümlülük arasında doğrudan bir bağ kurulmuştu.
Örnek 2. Mültezimlerin halktan fazla vergi toplamasının uzun vadede devlete de zarar vermesinin nedeni nedir?
Çözüm. Ağır vergiler köylünün elinde üretim için yeterli kaynak bırakmadı; bazı köylüler toprağını bırakıp şehirlere ya da başka bölgelere göç etti. Boş kalan topraklar üretimi azalttı, üretimin azalması da devletin ileride toplayabileceği vergiyi düşürdü. Halkın hoşnutsuzluğu isyanlara zemin hazırladı. Böylece kısa vadede nakit sağlayan iltizam, uzun vadede devletin gelir kaynağını ve düzenini zayıflattı.
Sık yapılan hatalar
- Tımar sahibinin toprağın sahibi olduğunu sanmak; mülkiyet devletindi.
- İltizam ile tımarı karıştırmak; tımarda vergi geliri hizmet karşılığında verilir, iltizamda vergi toplama hakkı açık artırmayla satılırdı.
- Tımar sistemini yalnızca askerî bir düzen sanmak; sistem maliye, tarım ve taşra yönetimiyle de ilgiliydi.
- Has, zeamet, tımar: gelir büyüklüğüne göre dirlikler; mülkiyet devlette.
- Tımar: masrafsız atlı ordu, yerinde vergi, sürekli üretim, taşrada güvenlik.
- Bozulma: ateşli silahlar ve nakit ihtiyacı; iltizam: açık artırma, mültezim, ağır vergi.
- XVII. yüzyılın sonları: malikâne (ömür boyu iltizam).