Konu anlatımı
Osmanlı Devleti'nin geniş topraklarını yöneten merkez teşkilatı padişahın etrafında örgütlenmişti. Bu alt başlıkta padişahın konumunu, sarayı ve devlet işlerinin görüşüldüğü Divan-ı Hümayun'u göreceksin.
Padişah ve saray
Osmanlı Devleti'nde padişah yürütme, yargı ve kanun koyma yetkilerini elinde bulunduruyordu; ancak şer'i hukuka ve geleneklere uymak zorundaydı. Devletin yönetim merkezi olan Topkapı Sarayı, devlet işlerinin yürütüldüğü Birun, padişahın özel yaşamının geçtiği ve devlet adamlarının yetiştirildiği Enderun ve padişahın ailesinin yaşadığı Harem bölümlerinden oluşuyordu. Sarayda yetişen ve devlet hizmetinde bulunanlar padişahın kulu sayılır, makamlarını padişahın güvenine borçlu olurdu.
Divan-ı Hümayun'un üyeleri
Divan-ı Hümayun devlet işlerinin görüşüldüğü en yüksek kuruldu. Sadrazam padişahın mutlak vekiliydi, padişahın mührünü taşır ve Fatih döneminden itibaren divana başkanlık ederdi. Kubbealtı vezirleri sadrazama yardımcı olurdu. Rumeli ve Anadolu kazaskerleri hukuk ve yargı işlerine bakardı. Defterdar maliyeden sorumluydu. Nişancı fermanlara padişahın tuğrasını çeker, toprak ve vergi kayıtlarını tutardı. Kaptan-ı derya ve yeniçeri ağası da belirli koşullarda divana katılırdı. Şeyhülislam divanın sürekli üyesi değildi; ama yapılan işlerin dine uygunluğu konusunda fetva verirdi.
Divanın işleyişi ve toplum yapısı
Divanda siyasi, askerî, mali ve hukuki işler görüşülür, elçiler kabul edilirdi. Divan aynı zamanda halkın şikâyetlerini dinleyen bir yüksek mahkeme gibi çalışırdı; Müslüman ya da gayrimüslim herkes buraya başvurabilirdi. Divan bir danışma ve karar organıydı; alınan kararlar padişahın onayıyla kesinleşirdi. Osmanlı toplumu yönetenler (askerî sınıf) ve yönetilenler (reaya) olarak ikiye ayrılırdı. Askerî sınıf seyfiye (askerler ve yöneticiler), ilmiye (din ve hukuk adamları) ve kalemiye (bürokratlar) kesimlerinden oluşurdu; vergi veren halk ise reaya sayılırdı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Divan-ı Hümayun üyeleri arasında sadrazamın, kazaskerin, defterdarın ve nişancının yer alması divanın hangi işlevleri üstlendiğini gösterir?
Çözüm. Sadrazam yönetim ve siyaset işlerini, kazasker hukuk ve yargı işlerini, defterdar maliyeyi, nişancı ise yazışma ve kayıt işlerini temsil ediyordu. Bu dağılım divanın tek bir alanla sınırlı olmadığını; siyasi, hukuki, mali ve idari bütün devlet işlerinin görüşüldüğü genel bir yönetim ve karar organı olduğunu gösterir. Divanın halkın şikâyetlerini dinlemesi de onu bir yüksek mahkeme hâline getiriyordu.
Örnek 2. Divan-ı Hümayun ile bugünkü demokratik meclisleri karşılaştırın.
Çözüm. Divan-ı Hümayun üyeleri padişah tarafından atanan devlet adamlarıydı; halk tarafından seçilmezdi. Divan devlet işlerini görüşür, ama kararlar padişahın onayıyla kesinleşirdi; yani divan padişahın yetkilerini sınırlayan bir kurum değildi. Demokratik meclisler ise halkın seçtiği temsilcilerden oluşur, kanun yapar ve hükümeti denetler. Bu yüzden divan bir danışma ve yönetim kurulu, meclisler ise millet egemenliğini temsil eden kurumlardır.
Sık yapılan hatalar
- Divan-ı Hümayun'u halkın seçtiği bir meclis sanmak; üyeler padişah tarafından atanırdı.
- Şeyhülislamı divanın sürekli üyesi sanmak.
- Divan kararlarının padişahtan bağımsız uygulandığını düşünmek; kararlar padişahın onayıyla kesinleşirdi.
- Topkapı Sarayı: Birun, Enderun, Harem.
- Divan: sadrazam (başkan), vezirler, kazasker (hukuk), defterdar (maliye), nişancı (tuğra ve kayıtlar).
- Divan danışma, karar ve yüksek mahkeme işlevi görürdü; son karar padişahındı.
- Askerî sınıf: seyfiye, ilmiye, kalemiye; vergi veren halk: reaya.