Konu anlatımı
Osmanlı şehirlerinde eğitim, sağlık ve sosyal hizmetler büyük ölçüde medreseler, vakıflar ve külliyeler aracılığıyla sunuldu. Bu alt başlıkta bu kurumların işleyişini ve şehir hayatına etkilerini göreceksin.
Sıbyan mektepleri ve medreseler
Osmanlı'da çocuklar ilk eğitimlerini mahallelerdeki sıbyan mekteplerinde alır, okuma yazma ve temel dinî bilgileri öğrenirdi. Yükseköğretim medreselerde verilirdi. İlk Osmanlı medresesi Orhan Bey döneminde İznik'te açıldı. Fatih İstanbul'da Sahn-ı Seman medreselerini kurdurdu; Kanuni döneminde Süleymaniye Külliyesi'nde hekim yetiştirmeye ayrılmış bir tıp medresesi ve hadis öğretimine ayrılmış bir medrese açıldı. Medreselerde dinî bilimlerin yanında matematik, astronomi ve tıp gibi akli bilimler de okutuldu.
İlmiye sınıfı ve medreselerin gerilemesi
Medreselerden yetişenler müderris (öğretmen), kadı (yargıç) ve müftü (fetva veren din bilgini) olarak görev alırdı; bu kişilerin oluşturduğu gruba ilmiye sınıfı denir. İlmiye sınıfının en üst makamı şeyhülislamlıktı. Medreseler uzun süre devletin ihtiyaç duyduğu din, hukuk ve eğitim kadrolarını yetiştirdi. XVII. yüzyıldan itibaren akli bilimlerin ihmal edilmesi, liyakat yerine kayırmacılığın yaygınlaşması ve Avrupa'daki bilimsel gelişmelerin izlenmemesi medreselerin gerilemesine yol açtı.
Vakıflar ve külliyeler
Vakıf, bir kişinin malının gelirini hayır amacıyla süresiz olarak ayırmasıdır; vakfın amacı ve işleyişi vakfiye denen belgeye yazılırdı. Cami, medrese, darüşşifa, imaret (aşevi), çeşme, köprü, kervansaray ve kütüphane gibi yapılar vakıf gelirleriyle kurulup yaşatıldı; görevlilerin ücretleri de bu gelirlerden ödendi. Cami merkezli yapı topluluklarına külliye denir. İstanbul'da Fatih ve Mimar Sinan'ın yaptığı Süleymaniye, Edirne'de II. Bayezid külliyeleri en bilinen örneklerdir; Edirne'deki darüşşifa, tedavide müziğe de yer vermesiyle bilinir. Külliyelerin çevresinde yeni mahalleler oluştu ve şehirler büyüdü.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Vakıfların devlet ve toplum açısından sağladığı yararları açıklayın.
Çözüm. Devlet açısından vakıflar eğitim, sağlık, su ve ulaşım gibi pek çok kamu hizmetini kendi gelirleriyle karşılayarak hazinenin yükünü hafifletti. Toplum açısından bu hizmetler halka ücretsiz ya da çok düşük maliyetle ulaştı; aşevleri yoksulları, darüşşifalar hastaları, medreseler öğrencileri destekledi. Zenginlerin mallarının bir bölümünü hayır işlerine ayırması toplumsal dayanışmayı güçlendirdi. Vakıf yapılarının çevresinde yeni mahalleler kurulması da şehirleşmeyi hızlandırdı.
Örnek 2. Süleymaniye Külliyesi'nde tıp ve hadis öğretimine ayrı medreselerin ayrılması ile medreselerin XVII. yüzyıldan sonraki durumu karşılaştırıldığında ne söylenebilir?
Çözüm. Süleymaniye'de tıp ve hadis için ayrı medreseler açılması, XVI. yüzyılda eğitimde alanlara göre uzmanlaşmaya ve akli bilimlere önem verildiğini gösterir. XVII. yüzyıldan itibaren ise akli bilimler ihmal edildi, liyakat zayıfladı ve Avrupa'daki bilimsel gelişmeler izlenmedi. Bu karşılaştırma, Osmanlı medreselerinin klasik dönemde güçlü bir eğitim kurumu olduğunu, ancak zamanla değişen dünyaya ayak uyduramayarak gerilediğini gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Medreselerde yalnızca dinî bilgilerin öğretildiğini sanmak; akli bilimler de okutuluyordu.
- Vakıfları devletin vergi gelirleriyle işleyen kurumlar sanmak; vakıflar kişilerin hayır amacıyla ayırdığı mal gelirleriyle işlerdi.
- Külliyeyi yalnızca bir cami sanmak; külliye caminin çevresindeki eğitim, sağlık ve sosyal yapıların bütünüdür.
- Sıbyan mektebi ilk eğitim; medrese yükseköğretim: İznik, Sahn-ı Seman, Süleymaniye.
- İlmiye sınıfı: müderris, kadı, müftü; en üstte şeyhülislam.
- Vakıf ve vakfiye; külliye: cami merkezli eğitim, sağlık ve sosyal yapılar; şehirleşme.