Konu anlatımı
Osmanlı Devleti'nin üç kıtaya yayılan topraklarını yönetmek için düzenli bir taşra teşkilatı kuruldu. Bu alt başlıkta taşra yönetimini ve bu yönetimin en önemli görevlilerinden kadıları göreceksin.
Eyalet, sancak ve kaza
Osmanlı Devleti'nde ülke eyaletlere, eyaletler sancaklara, sancaklar kazalara, kazalar da köylere ayrılırdı. Eyaletin yöneticisi beylerbeyi, sancağın yöneticisi sancakbeyiydi; bunlar hem yönetim hem askerlik işlerinden sorumluydu. Tımar sisteminin uygulandığı eyaletlerde vergiler dirlik sahiplerince toplanırdı. Mısır ve Bağdat gibi bazı eyaletlerde tımar uygulanmaz, vergiler toplanarak yıllık olarak merkeze gönderilirdi. Kırım Hanlığı, Eflak ve Boğdan gibi bölgeler ise iç işlerinde serbest olan, Osmanlı'ya bağlı imtiyazlı yerlerdi.
Kadılar
Kazanın yöneticisi ve yargıcı kadıydı. Kadı davalara İslam hukukuna ve padişahın kanunnamelerine göre bakar; alım satım, miras ve evlilik gibi işlemleri kayda geçirerek noterlik yapar; belediye hizmetlerini, çarşı ve pazarı, vakıfları denetler; temel malların fiyatlarını (narh) belirlerdi. Kadılar medreselerde yetişmiş ilmiye sınıfı mensuplarıydı ve merkezden atanırdı. Sancakbeyine bağlı olmamaları, yürütme ile yargının birbirinden ayrılmasını ve halkın keyfî uygulamalara karşı korunmasını sağlıyordu. Kadılara güvenlik işlerinde subaşı, çarşı denetiminde muhtesip yardımcı olurdu.
Kadı sicilleri ve hukuk düzeni
Kadıların görülen davaları, yapılan alım satımları, miras paylaşımlarını ve gelen fermanları kaydettiği defterlere kadı sicilleri (şer'iye sicilleri) denir. Bu defterler, şehirlerin nüfusundan fiyatlarına, aile hayatından esnaf anlaşmazlıklarına kadar Osmanlı toplum hayatını öğrenmemizi sağlayan birinci el kaynaklardır. Osmanlı hukuku iki temele dayanırdı: İslam hukukuna dayanan şer'i hukuk ve padişahın ferman ve kanunnameleriyle oluşan örfi hukuk. Örfi hukuk kuralları şer'i hukuka aykırı olamazdı. Gayrimüslimler aile ve miras gibi konularda kendi dinî kurallarına göre de hareket edebiliyordu.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir tarihçi XVII. yüzyılda bir Anadolu kasabasındaki ekmek fiyatlarını ve miras anlaşmazlıklarını incelemek istiyor. Hangi kaynağa başvurmalıdır? Nedenini açıklayın.
Çözüm. Tarihçi kadı sicillerine başvurmalıdır. Kadılar kazada narhı belirleyip kayda geçirdiği için ekmek fiyatları bu defterlerde yer alır. Miras paylaşımları ve anlaşmazlıklar da kadı huzurunda görülüp kaydedildiği için sicillerde bulunur. Kadı sicilleri olayların yaşandığı döneme ait resmî kayıtlar olduğundan birinci el kaynaktır ve yerel toplum hayatını ayrıntılı biçimde yansıtır.
Örnek 2. Osmanlı'da hukukun şer'i ve örfi olmak üzere iki temele dayanması devlete ne gibi bir esneklik sağlamıştır?
Çözüm. Şer'i hukuk İslam hukukunun temel ilkelerine dayanıyordu ve değişmez kabul ediliyordu. Ancak geniş bir imparatorlukta vergi, toprak, ceza ve yönetim gibi alanlarda ortaya çıkan yeni ihtiyaçlar ayrıca düzenleme gerektiriyordu. Padişahın ferman ve kanunnameleriyle oluşan örfi hukuk, şer'i hukuka aykırı olmamak şartıyla bu ihtiyaçları karşıladı. Böylece devlet hem dinî meşruiyetini korudu hem de değişen koşullara uygun kurallar koyabildi.
Sık yapılan hatalar
- Kadının yalnızca dinî konularla ilgilendiğini sanmak; kadı yargının yanında noterlik, belediye ve fiyat denetimi görevleri de yürütürdü.
- Kadıların sancakbeyi tarafından atandığını düşünmek; kadılar merkezden atanırdı.
- Örfi hukukun şer'i hukuktan bağımsız olduğunu sanmak; örfi kurallar şer'i hukuka aykırı olamazdı.
- Eyalet (beylerbeyi), sancak (sancakbeyi), kaza (kadı), köy.
- Kadı: yargı, noterlik, belediye, vakıf denetimi, narh; merkezden atanır.
- Kadı sicilleri birinci el kaynaktır; hukuk şer'i ve örfi olmak üzere iki temele dayanır.