Konu anlatımı
Yönetici, sıradan insanları bağlayan ahlak kurallarına uymak zorunda mıdır, yoksa devletin çıkarı farklı bir ölçü mü gerektirir? Bu soru siyaset ile ahlak arasındaki ilişkiyi konu alır. TYT'de bu başlıkta en çok Machiavelli sorulur. Bu alt başlıkta siyaseti ahlaka bağlayan ve ahlaktan ayıran görüşleri, ardından meşruiyet kavramını göreceksin.
Siyaset ahlakın devamıdır
Antik Çağ ve Orta Çağ düşünürlerinin çoğu için siyaset, ahlakın toplum ölçeğindeki uzantısıdır. Platon'a göre yönetici iyinin bilgisine sahip olmalıdır. Aristoteles'e göre devletin amacı yurttaşların yalnızca yaşamasını değil, iyi ve erdemli yaşamasını sağlamaktır. Farabi'ye göre erdemli şehrin başkanı halkı gerçek mutluluğa yöneltir. Bu görüşlerde iyi yönetici ile iyi insan aynı ölçüyle değerlendirilir.
Machiavelli: siyasetin kendi ölçüsü
Niccolò Machiavelli, Prens (Hükümdar) adlı eserinde yöneticilerin nasıl olması gerektiğini değil, iktidarın gerçekte nasıl kazanılıp korunduğunu anlatır. Ona göre yöneticinin başlıca görevi devletin varlığını ve birliğini korumaktır; bu amaç gerektirdiğinde yönetici sözünde durmamayı ve sert davranmayı göze alabilmelidir. Hükümdar aslan gibi güçlü, tilki gibi kurnaz olmalıdır. Sevilmek ile korkulmak bir arada sağlanamıyorsa korkulmak daha güvenlidir.
Değerlendirme
Machiavelli siyaseti ahlak ve dinden ayrı, kendi kuralları olan bir alan olarak ele almış ve bu yüzden modern siyaset düşüncesinin kurucularından sayılmıştır. “Amaç araçları meşru kılar.” sözü onun görüşünü özetlemek için kullanılır; ancak bu söz eserlerinde bu biçimiyle geçmez. Eleştirenler, bu yaklaşımın her türlü baskıyı devletin çıkarıyla haklı göstermeye yol açabileceğini söyler; savunanlar ise onun olanı olduğu gibi betimlediğini ileri sürer.
Meşruiyet
İktidarın yalnızca güçlü olması yetmez; yönetilenlerce haklı görülmesi de gerekir. Buna meşruiyet denir. Max Weber meşru otoritenin üç tipini ayırır: Geleneksel otorite gelenek ve göreneklere, karizmatik otorite önderin olağanüstü sayılan kişisel niteliklerine, yasal-ussal otorite ise yasalara ve kurallara dayanır. Çağdaş demokrasilerde meşruiyetin kaynağı halkın rızası ve hukuka bağlılıktır; yasaya uygunluk ile meşruluk her zaman örtüşmeyebilir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir yönetici, komşu ülkeyle yaptığı antlaşmayı ülkesinin çıkarına aykırı hâle geldiği gün tek taraflı olarak bozar ve şöyle der: “Sözünde duran ama ülkesini yitiren bir yönetici olmaktansa sözünü bozup ülkesini koruyan bir yönetici olmayı yeğlerim.” Bu tutum hangi düşünürün görüşüne uygundur? Platon'un görüşünü benimseyen biri bu tutumu nasıl değerlendirir?
Çözüm. Yönetici, devletin korunmasını söz tutma gibi bir ahlak kuralının önüne koymaktadır. Siyaseti ahlaktan ayıran ve yöneticinin ölçüsünü devletin varlığını korumakta gören bu tutum Machiavelli'nin görüşüne uygundur. Platon'un görüşünü benimseyen biri ise yönetimi erdemden ayırmaz: İyi yönetici adil ve doğru olandır; ahlaka aykırı davranarak yönetmek, yönetimin amacına ters düşer.
Örnek 2. Bir ülkede yönetim, seçimleri süresiz olarak erteleyen bir yasayı usulüne uygun biçimde çıkarır. Yurttaşların büyük bölümü ise bu yönetimi artık haklı bulmamaktadır. Bu durum yasallık ile meşruluk ayrımı açısından nasıl açıklanır?
Çözüm. Yasa usulüne uygun çıkarıldığı için yönetimin işlemi yasaldır. Ancak meşruluk, iktidarın yönetilenlerce haklı ve kabul edilebilir bulunmasına dayanır. Yurttaşların rızası ortadan kalktığında yönetim yasal dayanağını korusa bile meşruluğunu yitirebilir. Örnek, yasallık ile meşruluğun aynı şey olmadığını gösterir: Biri kurallara uygunluğu, öteki haklılık ve rızayı anlatır.
Sık yapılan hatalar
- Machiavelli'yi yalnızca kötülüğü öğütleyen biri olarak görmek; o, siyasetin ahlaktan ayrı bir ölçüyle işlediğini savunur.
- “Amaç araçları meşru kılar.” sözünü Machiavelli'nin eserlerinden doğrudan bir alıntı sanmak.
- Yasallık ile meşruluğu aynı saymak.
- Platon ile Machiavelli'yi aynı tarafa koymak; Platon siyaseti erdeme bağlar.
- Platon, Aristoteles, Farabi: Siyaset erdemle birlikte düşünülür.
- Machiavelli: Siyasetin ölçüsü devletin korunmasıdır; eseri Prens.
- Weber: geleneksel, karizmatik, yasal-ussal otorite.
- Meşruiyet: iktidarın yönetilenlerce haklı kabul edilmesi.