Konu anlatımı
John Locke, Hobbes gibi sözleşmeden yola çıkar; ama bambaşka bir sonuca varır: Devletin yetkisi sınırsız değil, sınırlıdır. Görüşlerini Yönetim Üzerine İki İnceleme adlı eserinde ortaya koymuştur. TYT'de Locke, doğal haklar ve direnme hakkı kavramlarıyla sorulur. Bu alt başlıkta doğa durumunu, sözleşmenin amacını ve yönetimin sınırını göreceksin.
Doğa durumu ve doğal haklar
Locke'a göre doğa durumu bir savaş hâli değildir. İnsanlar özgür ve eşittir; akıl herkese, kimsenin başkasının yaşamına, sağlığına, özgürlüğüne ve malına zarar vermemesi gerektiğini bildirir. İnsan bu hakları devletten almaz; doğuştan getirir. Bunlara doğal haklar denir: yaşam, özgürlük ve mülkiyet. Mülkiyetin kaynağı emektir: İnsan, emeğini kattığı şeyin sahibi olur.
Devlet neden kurulur?
Doğa durumunun eksiği şudur: Herkes kendi davasının yargıcıdır. Haklar çiğnendiğinde tarafsız karar verecek bir yargıç ve kararı uygulayacak ortak bir güç yoktur; bu da anlaşmazlıkları çözümsüz bırakır. İnsanlar, haklarını güvence altına almak için sözleşme yapar. Hobbes'tan farklı olarak bütün haklarını devretmezler; yalnızca kendi haklarını kendi başlarına koruma ve cezalandırma yetkisini topluma bırakırlar.
Sınırlı yönetim
Locke'un devlet anlayışının özellikleri şunlardır:
- Amaç: Devletin varlık nedeni doğal hakları korumaktır.
- Rıza: Yönetim, yönetilenlerin rızasına dayanır ve çoğunluğun kararıyla işler.
- Sınır: Yönetim de yasalara bağlıdır; yurttaşların doğal haklarına dokunamaz.
- Güven ilişkisi: Yetki yönetime emanet edilmiştir; yönetim bu emaneti kötüye kullanırsa yetkisini yitirir.
- Yetkilerin ayrılması: Yasa yapma ve yasaları uygulama yetkileri aynı elde toplanmamalıdır.
Direnme hakkı
Yönetim, kuruluş amacına aykırı davranır ve yurttaşların yaşamına, özgürlüğüne ya da mülkiyetine keyfî biçimde el uzatırsa sözleşmeyi bozmuş olur. Bu durumda halkın yönetime direnme ve onu değiştirme hakkı doğar. Locke'un bu düşünceleri liberalizmin temelini oluşturmuş; insan hakları bildirgelerini ve anayasal yönetim anlayışını derinden etkilemiştir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir üretici kooperatifinin üyeleri, ortak depoyu yönetmesi için bir müdür görevlendirir; müdürün işi üyelerin ürünlerini korumak ve hakça satmaktır. Müdür bir süre sonra ürünleri kendi yakınlarına ucuza satmaya, buna karşı çıkan üyeleri depoya almamaya başlar. Üyeler “Görevinin tersini yapan biri, o görevin verdiği yetkiyi de taşıyamaz.” diyerek müdürü değiştirir. Üyelerin gerekçesi Locke'un hangi düşüncesine benzer? Hobbes aynı durumu nasıl değerlendirirdi?
Çözüm. Üyelere göre müdürün yetkisi belli bir amaca, ürünlerin korunmasına bağlıdır; amacından sapan müdür yetkisini de yitirir. Bu, Locke'un yönetimi bir emanet olarak görmesine ve hakları çiğneyen yönetime karşı direnme hakkını tanımasına benzer. Hobbes'a göre ise egemene verilen yetki koşula bağlı değildir ve geri alınamaz; çünkü yetkinin tartışılır hâle gelmesi kargaşaya dönmek demektir.
Örnek 2. Locke'a göre bir çiftçinin, kimseye ait olmayan bir toprağı sürüp ekerek elde ettiği ürün neden onundur? Devlet bu ürüne keyfî olarak el koyabilir mi?
Çözüm. Locke'a göre mülkiyetin kaynağı emektir: Çiftçi toprağa emeğini katmış, böylece ürünü kendisinin kılmıştır. Mülkiyet devletin verdiği bir ayrıcalık değil, devletten önce gelen doğal bir haktır. Devletin kuruluş amacı bu hakkı korumaktır; bu yüzden yönetim yurttaşın mülküne keyfî biçimde el koyamaz. El koyarsa kuruluş amacına aykırı davranmış olur.
Sık yapılan hatalar
- Locke'ta insanların bütün haklarını devlete devrettiğini sanmak; devredilen yalnızca hakları koruma ve cezalandırma yetkisidir.
- Direnme hakkını Hobbes'a ya da mutlak yönetimi savunan görüşlere bağlamak.
- Locke'un doğa durumunu savaş hâli sanmak; ona göre doğa durumunda akıl ve doğal haklar vardır.
- Doğal haklar: yaşam, özgürlük, mülkiyet.
- Devlet bu hakları korumak için kurulur ve rızaya dayanır.
- Hakları çiğneyen yönetime karşı halkın direnme hakkı vardır.
- Eseri: Yönetim Üzerine İki İnceleme.