Konu anlatımı

Bilgi felsefesi (epistemoloji), bilginin ne olduğunu, kaynağını, sınırlarını ve doğruluğunun ölçütünü araştırır. Bilgi, bilen özne (süje) ile bilinen nesne (obje) arasında kurulan ilişkinin ürünüdür. Bu alanın temel soruları şunlardır: Doğru bilgi mümkün müdür? Bilginin kaynağı akıl mıdır, deney midir? Bir bilginin doğru olduğunu nasıl anlarız? TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla bir düşünürün görüşünü anlatır ve hangi akıma ait olduğunu sorar.

Bu sayfada bilginin tanımını, bilgi ile kanının farkını, doğru bilginin imkânı konusundaki dogmatik ve şüpheci tutumları, bilginin kaynağına ilişkin akımları ve doğruluk ölçütlerini göreceksin. Her başlığın ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor.

Bilgi nedir?

Geleneksel tanıma göre bilgi, gerekçelendirilmiş doğru inançtır. Bir şeyi bilmek için ona inanmak, inanılan şeyin doğru olması ve bu inancın yeterli bir gerekçeye dayanması gerekir. Hiçbir belirtiye dayanmadan yapılan bir tahmin doğru çıksa bile bilgi sayılmaz; çünkü gerekçesi yoktur. Gerekçesi yetersiz olan inanca kanı (sanı) denir. Platon kanıyı duyulara, kesin bilgiyi akla bağlar.

Doğru bilgi mümkün müdür?

Doğru bilginin mümkün olduğunu savunan tutuma dogmatizm, bundan şüphe eden ya da bunu reddeden tutuma septisizm (şüphecilik) denir. Sofist Protagoras'a göre insan her şeyin ölçüsüdür; bilgi kişiden kişiye değişir. Gorgias bilginin olanaksız olduğunu savunur. Pyrrhon'a göre her yargının karşıtı aynı güçle savunulabilir; bu yüzden yargıda bulunmaktan kaçınılmalıdır. Descartes ise şüpheyi bir sonuç olarak değil, kesin bilgiye götüren bir yöntem olarak kullanır.

Bilginin kaynağına ilişkin akımlar

Doğru bilgiyi mümkün gören filozoflar, bilginin kaynağı ve ölçütü konusunda ayrılır:

Rasyonalizm (akılcılık): Kesin bilginin kaynağı akıldır; bazı bilgiler doğuştan gelir. Sokrates, Platon, Descartes.
Empirizm (deneycilik): Bilginin kaynağı deneydir; zihin doğuştan boş bir levhadır. Locke, Hume.
Kritisizm (eleştiricilik): Bilgi, duyuların verdiği malzemenin aklın kalıplarıyla işlenmesinden doğar. Kant.
Pozitivizm (olguculuk): Geçerli bilgi yalnızca gözlenebilir olgulara dayanan bilimsel bilgidir. Comte.
Entüisyonizm (sezgicilik): Gerçeklik akılla değil, sezgiyle kavranır. Bergson, Gazali.
Pragmatizm (yararcılık): Bir bilgiyi doğru kılan, yaşamda işe yaramasıdır. James, Dewey.
Fenomenoloji (görüngü bilim): Öze, önyargılar paranteze alınarak ve bilince görünen fenomenden hareketle ulaşılır. Husserl.

Rasyonalizm ile empirizmin farkı

Rasyonalistlere göre duyular yanıltır, kesin ve herkes için geçerli bilgiyi yalnızca akıl verir; matematik bunun örneğidir. Deneyden önce gelen, deneye dayanmayan bilgiye a priori denir. Empiristlere göre ise zihinde, daha önce duyularda bulunmamış hiçbir şey yoktur; bütün bilgiler deneyden sonra edinilir, yani a posterioridir. Kant iki görüşü birleştirir: Bilgi deneyle başlar, ama bütünüyle deneyden doğmaz.

Kritisizm ile pozitivizmin farkı

Kant da Comte da bilgiyi görünüşler ve olgular alanıyla sınırlar, metafiziğin bilgi vermediğini savunur; bu yüzden karıştırılırlar. Fark şudur: Kant'a göre zihin deneyden gelmeyen a priori kalıplara sahiptir ve Tanrı, ruh, özgürlük gibi konular bilinemese de ahlak alanında anlam taşır. Comte ise a priori bilgiyi kabul etmez; yalnızca gözlem ve deneyle sınanan olguları geçerli sayar ve metafiziği aşılmış bir aşama olarak görür.

Doğruluk ölçütleri

Bir bilginin doğru sayılmasının ölçütü konusunda başlıca görüşler şunlardır:

Uygunluk: Bilgi, nesnesine ya da olguya uygunsa doğrudur.
Tutarlılık: Bilgi, daha önce doğru kabul edilen bilgilerle çelişmiyorsa doğrudur.
Apaçıklık: Bilgi, şüphe edilemeyecek kadar açık ve seçikse doğrudur.
Tümel uzlaşım: Bilgi, herkesin üzerinde birleştiği bilgiyse doğrudur.
Yarar: Bilgi, uygulamada işe yarıyor ve yarar sağlıyorsa doğrudur.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir öğrenci, zar atılmadan önce “Altı gelecek.” der ve zar altı gelir. Öğrencinin zarın altı geleceğini bildiği söylenebilir mi?

Çözüm. Öğrencinin inancı doğru çıkmıştır; ama bu inanç hiçbir gerekçeye dayanmamaktadır, doğru çıkması yalnızca rastlantıdır. Geleneksel tanıma göre bilgi için üç koşul gerekir: inanç, doğruluk ve gerekçelendirme. Burada üçüncü koşul eksiktir. Öğrencinin söylediği doğru çıkmış bir tahmindir, bilgi değildir. Doğru çıkan her inanç bilgi sayılmaz.

Örnek 2. “Hiç ananas tatmamış biri ananasın tadını bilemez; demek ki bütün bilgimiz duyulardan gelir.” diyen düşünür ile “Bütünün parçasından büyük olduğunu tek tek ölçerek değil, düşünerek bilirim; demek ki kesin bilgi aklın ürünüdür.” diyen düşünürü karşılaştırınız. Kant ikisine ne söylerdi?

Çözüm. Birinci düşünür bilginin kaynağını duyu deneyinde görür; bu empirizmdir. İkinci düşünür kesin bilgiyi deneyden bağımsız olarak aklın ürettiğini savunur; bu rasyonalizmdir. Kant'a göre ikisi de yarım doğrudur: Duyular bilginin malzemesini verir, akıl bu malzemeyi kendi kalıplarıyla düzenler. Deney olmadan bilginin içeriği, akıl olmadan biçimi olmaz; bu görüş kritisizmdir.

Örnek 3. Bir müfettiş, bir tanığın ifadesini önce öteki tanıkların ifadeleriyle karşılaştırır ve çelişki bulmaz; sonra olay yerine gidip ifadede anlatılan kırık camı kendi gözüyle görür. Müfettiş sırasıyla hangi doğruluk ölçütlerine başvurmuştur?

Çözüm. İlk adımda ifade, doğru kabul edilen öteki ifadelerle karşılaştırılmış ve onlarla çelişmediği görülmüştür; bu tutarlılık ölçütüdür. İkinci adımda ifade gerçeklikteki durumla, yani kırık camla karşılaştırılmıştır; bu uygunluk ölçütüdür. Tutarlılık bilgileri birbiriyle, uygunluk bilgiyi nesnesiyle karşılaştırır.

Sık yapılan hatalar

Doğru çıkan her inancı bilgi saymak; bilgi için gerekçe de gerekir.
Descartes'ı septik saymak; Descartes şüpheyi kesin bilgiye ulaşmak için yöntem olarak kullanır.
Dogmatizmi gündelik anlamıyla bağnazlık olarak anlamak; bilgi felsefesinde doğru bilginin mümkün olduğu görüşüdür.
Kritisizm ile pozitivizmi karıştırmak; Kant a priori kalıpları kabul eder, Comte yalnızca olguları.
A priori ile a posterioriyi ters eşleştirmek: A priori deneyden önce, a posteriori deneyden sonradır.
Tutarlılık ile uygunluğu karıştırmak: Tutarlılık bilgiyi öteki bilgilerle, uygunluk nesnesiyle karşılaştırır.

Akılda kalsın

Bilgi: gerekçelendirilmiş doğru inanç; gerekçesi yetersiz inanç kanıdır.
Dogmatizm: Doğru bilgi mümkündür. Septisizm: Mümkün değildir ya da şüphelidir.
Rasyonalizm akıl ve a priori; empirizm deney ve a posteriori.
Kant: Bilgi deneyle başlar, akılla biçim kazanır; fenomen bilinir, numen bilinemez.
Comte: yalnızca olgular; üç hâl yasası.
Bergson sezgi, Husserl fenomen, James ve Dewey yarar.
Doğruluk ölçütleri: uygunluk, tutarlılık, apaçıklık, tümel uzlaşım, yarar.

Bilgi Felsefesi konu anlatımı