Konu anlatımı
Bir bilginin doğru olduğuna neye bakarak karar veririz? Filozoflar bu soruya farklı ölçütlerle yanıt vermiştir. TYT'de bir kişinin bir yargıyı doğru sayarken izlediği yol anlatılır ve hangi ölçüte başvurduğu sorulur. Bu alt başlıkta beş ölçütü ve onları birbirinden ayırmanın yolunu göreceksin.
Uygunluk ve tutarlılık
Uygunluk ölçütüne göre bir önerme, bildirdiği şey gerçeklikte de öyleyse doğrudur: “Masada bir kitap var.” önermesi, masada gerçekten bir kitap varsa doğrudur. Bu ölçütün kökeni Aristoteles'e dayanır ve en yaygın doğruluk anlayışıdır. Tutarlılık ölçütüne göre ise bir önerme, daha önce doğru kabul edilen önermelerle çelişmiyor ve onlarla bir bütün oluşturuyorsa doğrudur. Nesnesiyle doğrudan karşılaştırılamayan matematik ve mantık önermelerinde bu ölçüt kullanılır.
Apaçıklık ve tümel uzlaşım
Apaçıklık ölçütüne göre bir bilgi, akıl onu şüphe edilemeyecek kadar açık ve seçik olarak kavrıyorsa doğrudur. Bu ölçütü Descartes savunur; “Düşünüyorum, öyleyse varım.” yargısı onun için apaçıklığın örneğidir. Tümel uzlaşım ölçütüne göre ise bir bilgi, herkesin ya da ilgili alandaki herkesin üzerinde birleştiği bilgiyse doğrudur. Bu ölçüte yöneltilen eleştiri, herkesin kabul ettiği bir görüşün de yanlış çıkabileceğidir.
Yarar
Yarar ölçütüne göre bir bilgi, uygulamada işe yarıyor, sorun çözüyor ve yarar sağlıyorsa doğrudur. Bu ölçüt pragmatizme aittir; William James ve John Dewey tarafından savunulmuştur. Burada doğruluk, önermenin gerçekliğe benzemesinde değil, ona dayanan eylemin sonucunda aranır. Eleştirenler, yararlı olanın kişiden kişiye değişebileceğini ve yanlış bir inancın da bir süre işe yarayabileceğini hatırlatır.
Nasıl ayırt edilir?
Soruda kişinin yargıyı neyle karşılaştırdığına bak:
- Yargıyı olguyla, nesnenin kendisiyle karşılaştırıyorsa: uygunluk.
- Yargıyı öteki yargılarla, kurallarla karşılaştırıyor ve çelişki arıyorsa: tutarlılık.
- Yargıyı şüphe götürmeyecek kadar açık bulduğu için kabul ediyorsa: apaçıklık.
- Yargıyı herkes ya da uzmanlar kabul ettiği için doğru sayıyorsa: tümel uzlaşım.
- Yargıyı işe yaradığı, sonuç verdiği için doğru sayıyorsa: yarar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir muhasebeci, bir faturadaki toplam tutarı iki ayrı yoldan sınar. Önce kalemleri tek tek toplayıp sonucun faturadaki toplamla ve defterdeki öteki kayıtlarla çelişip çelişmediğine bakar. Sonra depoya inip faturada yazan malların gerçekten rafta olup olmadığını sayar. Muhasebeci sırasıyla hangi ölçütlere başvurmuştur?
Çözüm. İlk sınamada muhasebeci bir yargıyı öteki yargılarla, yani toplamı kalemlerle ve defter kayıtlarıyla karşılaştırmış ve çelişki aramıştır; bu tutarlılık ölçütüdür. İkinci sınamada yargıyı gerçeklikteki durumla, raftaki mallarla karşılaştırmıştır; bu uygunluk ölçütüdür. Tutarlılıkta bilgi bilgiyle, uygunlukta bilgi nesnesiyle karşılaştırılır.
Örnek 2. “Yüzyıllar boyunca bilginlerin büyük çoğunluğu Güneş'in Dünya'nın çevresinde döndüğünü kabul etti; yine de bu görüş yanlıştı.” Bu örnek hangi doğruluk ölçütüne yöneltilen bir eleştiridir?
Çözüm. Örnekte bir görüşün çok uzun süre neredeyse herkesçe kabul edildiği, ama yanlış olduğu anlatılmaktadır. Bu, bir bilginin doğruluğunu onu kabul edenlerin birliğine bağlayan tümel uzlaşım ölçütüne yöneltilen bir eleştiridir. Uzlaşım bir görüşün yaygın olduğunu gösterir; doğru olduğunu ise garanti etmez. Yer merkezli görüşün yanlışlığı gözlemle, yani uygunluk ölçütüyle ortaya çıkmıştır.
Sık yapılan hatalar
- Tutarlılık ile uygunluğu karıştırmak; tutarlılıkta bilgi öteki bilgilerle, uygunlukta nesnesiyle karşılaştırılır.
- Apaçıklığı “herkesin bildiği şey” sanmak; apaçıklık zihindeki açıklık ve seçikliktir, uzlaşım değildir.
- Yarar ölçütünü kişisel çıkarla bir tutmak; ölçüt, düşüncenin uygulamada sonuç vermesidir.
- Uygunluk: nesneye uygunluk. Tutarlılık: öteki bilgilerle çelişmeme.
- Apaçıklık: açık ve seçik olma (Descartes). Yarar: işe yarama (James, Dewey).
- Tümel uzlaşım: herkesin üzerinde birleşmesi.