Konu anlatımı
Rasyonalizm (akılcılık), doğru bilginin kaynağının akıl olduğunu savunan akımdır. Rasyonalistlere göre duyular değişkendir ve yanıltır; kesin, zorunlu ve herkes için geçerli bilgiyi yalnızca akıl verir. TYT'de bir düşünürün görüşü verilir ve rasyonalist olup olmadığı sorulur. Bu alt başlıkta akımın temel savlarını ve başlıca temsilcilerini göreceksin.
Temel savlar
Rasyonalist filozofların ortak görüşleri şunlardır:
- Kesin bilginin kaynağı akıldır; duyular ancak değişken ve güvenilmez veriler sağlar.
- Bazı bilgiler ya da ilkeler doğuştandır; deneyden gelmez.
- Akılla elde edilen bilgi zorunlu ve genel geçerdir; herkes için ve her zaman doğrudur.
- Bilginin örneği matematiktir: Matematik doğruları ölçümle değil, akıl yürütmeyle kanıtlanır.
- Yöntem tümdengelimdir: Apaçık ilkelerden adım adım sonuçlara varılır.
A priori bilgi
Deneyden önce gelen, doğruluğu deneye başvurmadan bilinen bilgiye a priori bilgi denir. “Bütün, parçasından büyüktür.” yargısının doğruluğunu görmek için tek tek bütünleri ölçmeye gerek yoktur. Rasyonalistlere göre bu tür bilgiler aklın kendisinden gelir ve deneyle çürütülemez. Deneyle edinilen bilgi ise a posterioridir; rasyonalistler onu ikincil ve güvenilmez sayar.
Antik Çağ: Sokrates ve Platon
Sokrates'e göre bilgi insanın aklında saklıdır; öğretmenin işi onu dışarıdan vermek değil, doğru sorularla açığa çıkarmaktır. Bu yönteme doğurtma (maiotik) denir. Platon'a göre bilgi anımsamadır: Ruh, bedene girmeden önce ideaları görmüştür; öğrenmek, unutulanı hatırlamaktır. Duyular yalnızca anımsamayı başlatır; ideaların bilgisine akılla ulaşılır. Aristoteles ise bilginin duyu algısıyla başladığını, ama genel kavramlara aklın soyutlamasıyla varıldığını savunur.
Modern dönem: Descartes ve Hegel
Descartes yöntemli şüpheyle aklın apaçık kavradığı ilk bilgiye ulaşır ve açık seçik olanı doğrunun ölçütü sayar; Tanrı, ruh ve matematik ideleri ona göre doğuştandır. Spinoza ve Leibniz de bu çizgidedir. Hegel'e göre gerçeklik akla uygun bir yapıdadır; akıl, karşıtlıkları aşarak ilerleyen diyalektik bir süreçle gerçekliği kavrar. İslam dünyasında Farabi de kesin bilgiye akıl ve mantık yoluyla ulaşılabileceğini savunur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğretmen, hiç geometri dersi almamış bir çocuğa yalnızca sorular sorar; çocuk bu sorulara verdiği yanıtlarla, bir karenin alanını iki katına çıkarmak için kenarın nasıl seçilmesi gerektiğini kendisi bulur. Öğretmen “Ona hiçbir şey öğretmedim; bilgi onda zaten vardı.” der. Bu görüş hangi akıma ve hangi filozoflara yakındır?
Çözüm. Öğretmen bilginin dışarıdan, deneyle kazanılmadığını, insanın aklında önceden bulunduğunu ve sorularla açığa çıkarıldığını savunmaktadır. Bilgiyi doğuştan ve akla bağlı sayan bu görüş rasyonalizmdir. Soru sorarak bilgiyi doğurtma Sokrates'in yöntemidir; bilginin önceden var olup hatırlandığı düşüncesi ise Platon'un anımsama kuramıdır.
Örnek 2. “Bin tane üçgen ölçsem de iç açıları toplamının her üçgende 180 derece olduğunu ölçümle kanıtlayamam; ama akıl yürüterek bunu bütün üçgenler için kesin olarak gösterebilirim.” diyen bir düşünür hangi akımın hangi savını dile getirmektedir?
Çözüm. Düşünür, ölçümün yani deneyin yalnızca sınırlı sayıda durum hakkında bilgi verdiğini, bütün durumlar için geçerli zorunlu bilginin ise akıl yürütmeyle elde edildiğini savunmaktadır. Bu, rasyonalizmin temel savıdır: Genel geçer ve zorunlu bilginin kaynağı akıldır. Düşünür ayrıca matematiği bilginin örneği olarak göstermektedir; bu da rasyonalistlerin ortak tutumudur.
Sık yapılan hatalar
- Rasyonalistlerin duyuları tümüyle yok saydığını düşünmek; duyuları kesin bilginin kaynağı saymazlar, çünkü güvenilmez bulurlar.
- A priori ile a posterioriyi ters eşleştirmek: A priori deneyden önce, a posteriori deneyden sonradır.
- Akılcılığı “mantıklı davranmak” anlamındaki gündelik kullanımla karıştırmak.
- Rasyonalizm: kaynak akıl; bilgi zorunlu ve genel geçer; örnek matematik.
- Sokrates doğurtma, Platon anımsama, Descartes doğuştan ideler.
- A priori: deneyden önce gelen, deneye dayanmayan bilgi.