Konu anlatımı
Descartes, bilgimizi sarsılmaz bir temele oturtmak ister. Bunun için en küçük bir şüphe taşıyan her şeyi geçici olarak yanlış sayar ve şüphe edilemeyecek bir bilgi arar. TYT'de yöntemli şüphe çoğunlukla septisizmle karşılaştırılarak sorulur. Bu alt başlıkta şüphenin aşamalarını, ulaşılan ilk kesin bilgiyi ve septik şüpheden farkını göreceksin.
Şüphenin aşamaları
Descartes şüpheyi adım adım genişletir:
- Duyular: Uzaktaki bir nesneyi olduğundan farklı görürüz; demek ki duyular kimi zaman yanıltır ve bir kez yanıltana tümüyle güvenilmez.
- Rüya: Rüyada da gördüklerimizi gerçek sanırız; şu anda uyanık olduğumuzdan kesin olarak emin olamayız.
- Kötü cin: Bizi sürekli aldatan çok güçlü bir varlık bulunduğu düşünülebilir; bu durumda matematiğin en basit doğrularında bile yanılıyor olabiliriz.
Düşünüyorum, öyleyse varım
Şüphe en uç noktaya vardığında Descartes şüphe edilemeyecek bir şey bulur: Şüphe ettiğinden şüphe edemez. Şüphe etmek düşünmektir; düşünen bir şeyin var olması gerekir. Aldatılıyor olsa bile aldatılan bir “ben” vardır. Böylece ilk kesin bilgiye ulaşır: “Düşünüyorum, öyleyse varım.” Bu bilgi duyulardan değil, aklın doğrudan kavrayışından gelir; açık ve seçiktir. Descartes bundan sonra açık ve seçik olarak kavranan her şeyi doğru kabul eder.
Akılcılığa varış
Descartes'a göre zihinde üç tür ide vardır: dışarıdan gelenler, zihnin kendi kurduğu ideler ve doğuştan gelenler. Tanrı, ruh ve matematiksel doğrular doğuştan idelerdir. Kesin bilgi duyulardan değil, bu idelerden hareket eden akıldan gelir. Descartes, mükemmel varlık idesinden yola çıkarak Tanrı'nın var olduğu ve aldatıcı olamayacağı sonucuna varır; böylece dış dünyanın bilgisine de güvenilebileceğini savunur. Bu görüşleriyle rasyonalizmin en önemli temsilcilerindendir.
Septik şüpheden farkı
Septik için şüphe bir sonuçtur: Kesin bilgiye ulaşılamayacağına karar verir ve yargıyı askıya alır. Descartes için şüphe bir araçtır: Amaç şüphede kalmak değil, şüpheyi kullanarak sarsılmaz bir bilgiye ulaşmaktır. Bu yüzden onun şüphesine yöntemli (metodik) şüphe denir. Descartes şüpheyle başlar, kesinlikle bitirir. Gazali de kesin bilgiyi ararken duyuların ve aklın verdiği bilgilerden şüphe etmiş; aradığı kesinliğe sezgi yoluyla ulaştığını yazmıştır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir düşünür, bildiği her şeyi bir sepetteki elmalara benzetir: “Çürük elmalar sağlamları da bozar. Bu yüzden sepeti tümüyle boşaltacağım ve elmaları tek tek inceleyip yalnızca sağlam olduğundan emin olduklarımı geri koyacağım.” Bu düşünürün şüpheyi kullanma amacı nedir?
Çözüm. Düşünür bütün bilgilerini geçici olarak bir kenara bırakmakta, ama bunu bilgiden vazgeçmek için değil, sağlam olanları ayıklamak için yapmaktadır. Şüphe burada bir amaç değil, kesin bilgiye ulaşmanın aracıdır. Bu, Descartes'ın yöntemli şüphesidir. Septik bir düşünür sepeti boşaltır ve hiçbir elmanın sağlam olduğundan emin olunamayacağını söylerdi; Descartes ise sağlam elmayı arar ve bulur.
Örnek 2. Descartes'a göre “İki kere iki dört eder.” yargısından şüphe edilebilirken “Düşünüyorum.” yargısından neden şüphe edilemez?
Çözüm. Descartes, bizi her konuda aldatan güçlü bir varlık bulunabileceğini varsayar; bu varsayım altında matematik yargılarında bile yanılıyor olabiliriz. Ancak aldatılmak için de var olmak ve düşünmek gerekir. “Düşünüyorum” yargısından şüphe etmek de bir düşünme edimidir; şüphe, şüphe edilen şeyi doğrular. Bu yüzden düşündüğümden ve düşünen bir varlık olarak var olduğumdan şüphe edemem.
Sık yapılan hatalar
- Descartes'ı septik saymak; onda şüphe araçtır, amaç kesin bilgidir.
- “Düşünüyorum, öyleyse varım.” yargısını bedenin varlığının kanıtı sanmak; kanıtlanan, düşünen bir varlığın, yani zihnin varlığıdır.
- Yöntemli şüphenin duyularla sınırlı kaldığını düşünmek; Descartes matematikten bile şüphe eder.
- Şüphenin aşamaları: duyular, rüya, kötü cin.
- İlk kesin bilgi: Düşünüyorum, öyleyse varım.
- Septikte şüphe sonuç, Descartes'ta yöntemdir.