Konu anlatımı
Siyaset felsefesi; devletin, iktidarın ve yasaların dayanağını sorgular: İnsanlar neden bir yönetim altında yaşar, yöneten yönetme hakkını nereden alır, bireyin devlete karşı hakları nelerdir, adil bir düzen nasıl olmalıdır? Siyaset bilimi var olan yönetimleri betimler; siyaset felsefesi ise olması gerekeni tartışır. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla bir örnek olay ya da bir düşünürün görüşünü verir ve bunun hangi düşünürle ya da kavramla örtüştüğünü sorar.
Bu sayfada siyaset felsefesinin temel kavramlarını, devletin kaynağına ilişkin görüşleri, Hobbes, Locke ve Rousseau'nun sözleşme kuramlarını, kuvvetler ayrılığını, ideal düzen arayışlarını, Rawls'un adalet anlayışını, sivil itaatsizliği ve devlete eleştirel yaklaşan görüşleri göreceksin. Görüşler tarafsız biçimde verilmiştir. Her başlığın ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor.
Temel kavramlar
Siyaset felsefesinde sık kullanılan kavramlar şunlardır:
- Devlet: Belli bir toprak üzerinde yaşayan insanların oluşturduğu, yasa koyma ve uygulama gücüne sahip siyasal örgütlenme.
- İktidar: Yönetme ve karar aldırma gücü.
- Egemenlik: Devletin, üstünde başka bir güç tanımayan en yüksek buyurma yetkisi.
- Meşruiyet: İktidarın yönetilenlerce haklı ve geçerli kabul edilmesi.
- Hak ve hukuk: Kişinin sahip olduğu yetkiler ve toplumsal yaşamı düzenleyen, devletin yaptırımıyla desteklenen kurallar.
- Adalet: Herkese hakkı olanın verilmesi; hakların ve yükümlülüklerin hakça dağıtılması.
- Sivil toplum: Devletin dışında, yurttaşların gönüllü olarak oluşturduğu örgütlenmeler alanı.
Devletin kaynağı
Devletin nasıl ortaya çıktığı sorusuna iki tür yanıt verilir. Birinci görüşe göre devlet doğaldır: İnsan doğası gereği toplumsal bir varlıktır ve devlet bu doğanın sonucudur. Platon, Aristoteles, Farabi ve İbn Haldun bu görüştedir. İkinci görüşe göre devlet yapaydır: İnsanlar onu aralarında yaptıkları bir sözleşmeyle kurmuştur. Hobbes, Locke ve Rousseau bu görüşü savunur; ama doğa durumunu ve sözleşmenin içeriğini farklı anlatırlar.
Üç sözleşme kuramı
Sözleşmeci düşünürlerin görüşleri şu noktalarda ayrılır:
- Hobbes: Doğa durumu herkesin herkesle savaşıdır. İnsanlar güvenlik için bütün yetkilerini mutlak bir egemene devreder; egemene karşı direnme hakkı tanınmaz.
- Locke: Doğa durumunda insanlar yaşam, özgürlük ve mülkiyet haklarına sahiptir. Devlet bu hakları korumak için kurulur; hakları çiğneyen yönetime direnmek meşrudur.
- Rousseau: İnsan doğa durumunda iyi ve özgürdür; eşitsizlik özel mülkiyetle başlar. Sözleşmeyle herkes genel iradeye bağlanır; egemenlik halkındır ve devredilemez.
Gücün sınırlanması
Montesquieu'ye göre gücü elinde tutan herkes onu kötüye kullanmaya eğilimlidir; bu yüzden güç güçle sınırlanmalıdır. Yasama, yürütme ve yargı yetkileri ayrı organlara verilmeli, her organ ötekileri denetleyebilmelidir. Bu ilkeye kuvvetler ayrılığı denir ve amacı bireyin özgürlüğünü korumaktır. Yönetimin hukuka bağlı olması ve yurttaşların temel haklarının güvence altına alınması, hukuk devleti düşüncesinin temelidir.
İdeal düzen arayışı
Platon'a göre ideal devlette yönetim, iyinin bilgisine ulaşmış filozoflara verilmelidir; herkes yeteneğine uygun işi yaptığında adalet gerçekleşir. Farabi'ye göre erdemli şehir, bilge ve erdemli bir başkanın yönetiminde halkın birlikte gerçek mutluluğu aradığı toplumdur. Thomas More, Campanella ve Bacon ideal toplumları anlatan ütopyalar yazmıştır. Kimi yazarlar ise özgürlüğün yok olduğu toplumları anlatan korku ütopyalarıyla uyarıda bulunmuştur.
Adalet ve yasaya itaat
John Rawls adil bir toplumun ilkelerini bir düşünce deneyiyle arar: İnsanlar toplumdaki yerlerini, zenginliklerini ve yeteneklerini bilmeden, yani bir cehalet peçesinin ardında ilke seçselerdi hangi ilkeleri seçerlerdi? Sivil itaatsizlik ise haksız bulunan bir yasaya ya da uygulamaya karşı, şiddete başvurmadan, açıkça ve cezasına katlanmayı göze alarak yapılan vicdani bir karşı çıkıştır; Thoreau bu düşüncenin öncüsüdür.
Devlete eleştirel bakanlar
Anarşizm devleti, özgürlüğü sınırlayan bir zor aygıtı olarak görür ve reddeder; ona göre toplum, buyuran bir güç olmadan da gönüllü iş birliğiyle düzenini kurabilir. Marx'a göre devlet, ekonomik bakımdan egemen olan sınıfın çıkarlarını koruyan bir araçtır; sınıflar ortadan kalktığında devlet de işlevini yitirecektir. Machiavelli ise siyaseti ahlaktan ayırır: Yöneticinin ölçüsü ahlak kuralları değil, devletin varlığını ve gücünü korumaktır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir sitenin sakinleri güvenlik sorunları yüzünden bir yönetici seçecektir. Birinci öneriye göre yöneticiye sınırsız yetki verilecek, kararlarına itiraz edilemeyecek ve yönetici görevden alınamayacaktır; çünkü itiraz hakkı tanınırsa kargaşa geri dönecektir. İkinci öneriye göre yönetici yalnızca sakinlerin haklarını korumakla görevli olacak, bu hakları çiğnerse görevden alınacaktır. İki öneri hangi düşünürlerin görüşüne uygundur?
Çözüm. Birinci öneri, düzenin ancak karşı konulamaz ve geri alınamaz bir yetkiyle korunabileceğini savunur; bu, güvenlik uğruna mutlak egemenliği kabul eden Hobbes'un görüşüne uygundur. İkinci öneri yönetimi hakların korunması amacıyla sınırlar ve amacından sapan yönetimin değiştirilebileceğini kabul eder; bu, doğal hakları ve direnme hakkını savunan Locke'un görüşüne uygundur.
Örnek 2. Bir pastayı iki kardeş arasında hakça paylaştırmak isteyen anne şu kuralı koyar: “Biriniz kesecek, öteki ilk dilimi seçecek.” Kesen kardeş hangi dilimin kendisine kalacağını bilmediği için pastayı eşit kesmeye çalışır. Bu kural Rawls'un hangi düşüncesini örnekler?
Çözüm. Kesen kardeş, kendi payının hangisi olacağını bilmediği için kendi çıkarını kayıramaz; en akılcı yol, hangi dilim kalırsa kalsın zarar görmeyeceği bir kesim yapmaktır. Rawls'un cehalet peçesi de aynı mantığa dayanır: Toplumdaki yerini bilmeyen kişiler, hangi konuma düşerlerse düşsünler kabul edebilecekleri ilkeleri seçer. Adil ilke, tarafların kendi konumlarını bilmeden üzerinde anlaşacakları ilkedir.
Örnek 3. Bir kentte bisikletlilere belli caddeleri yasaklayan bir karar alınır. Bir grup, kararı haksız bulduğunu basına açıklar, belirlediği gün o caddelerde yavaşça bisiklet sürer, kendilerini durduran görevlilere direnmez ve yazılan cezaları öder. Başka bir grup ise geceleyin yol tabelalarını söker ve kimliğini gizler. Hangi grubun eylemi sivil itaatsizliktir?
Çözüm. Birinci grubun eylemi açık, şiddetsiz ve vicdani bir gerekçeye dayalıdır; grup yasağı bilerek çiğner ve cezasına katlanır. Amacı düzeni yıkmak değil, kamuoyunun dikkatini çekerek kararın değiştirilmesini sağlamaktır. Bu, sivil itaatsizliktir. İkinci grubun eylemi gizlidir, mala zarar verir ve sorumluluğu üstlenilmez; sivil itaatsizliğin koşullarını taşımaz.
Sık yapılan hatalar
- Hobbes, Locke ve Rousseau'yu karıştırmak: Hobbes mutlak egemen, Locke doğal haklar ve direnme hakkı, Rousseau genel irade der.
- Aristoteles'i sözleşmeci saymak; ona göre devlet bir sözleşmenin değil, insan doğasının sonucudur.
- Kuvvetler ayrılığını Rousseau'ya bağlamak; yasama, yürütme ve yargı ayrımıyla bilinen düşünür Montesquieu'dür.
- Sivil itaatsizliği her türlü yasa çiğneme sanmak; şiddetsiz, açık ve cezasına katlanılan bir eylemdir.
- Anarşizmi düzensizlik ve kargaşa isteği sanmak; anarşizm zorlayıcı otoriteyi reddeder, gönüllü iş birliğine dayalı bir düzen önerir.
- Yasallık ile meşruiyeti aynı saymak; bir uygulama yasaya uygun olduğu hâlde yönetilenlerin gözünde meşru olmayabilir.
- Doğal devlet: Platon, Aristoteles, Farabi, İbn Haldun. Yapay devlet: Hobbes, Locke, Rousseau.
- Hobbes: mutlak egemenlik. Locke: doğal haklar ve direnme hakkı. Rousseau: genel irade.
- Montesquieu: Yasama, yürütme ve yargı ayrı olmalıdır.
- Platon: filozof kral. Farabi: erdemli şehir.
- Rawls: Cehalet peçesi ardında seçilen ilkeler adildir.
- Sivil itaatsizlik: şiddetsiz, açık, vicdani; cezasına katlanılır.
- Anarşizm devleti reddeder; Marx devleti sınıfsal bir araç sayar; Machiavelli siyaseti ahlaktan ayırır.