Konu anlatımı
Adalet, siyaset felsefesinin en eski sorusudur: Haklar, görevler ve olanaklar insanlar arasında nasıl paylaştırılmalıdır? 20. yüzyılda John Rawls bu soruya Bir Adalet Teorisi adlı eserinde yeni bir yanıt vermiştir. TYT'de Rawls'un cehalet peçesi düşüncesi çoğunlukla bir örnek olayla sorulur. Bu alt başlıkta adalet kavramını ve Rawls'un kuramını göreceksin.
Adalet kavramı
Adalet en genel anlamıyla herkese hakkı olanı vermektir. Platon'a göre adalet, toplumda herkesin kendi işini yapmasından doğan uyumdur. Aristoteles iki tür adalet ayırır: Dağıtıcı adalet, onur ve malların kişilere hak edişlerine göre, yani orantılı olarak paylaştırılmasıdır. Denkleştirici adalet ise alışverişte ve zararın giderilmesinde tarafların eşit sayılmasıdır; burada kişilerin kim olduğuna bakılmaz, verilen ile alınan denkleştirilir.
Başlangıç durumu ve cehalet peçesi
Rawls, adil ilkeleri bulmak için bir düşünce deneyi önerir. Toplumun temel kurallarını belirleyecek kişilerin bir başlangıç durumunda bir araya geldiğini düşünelim. Bu kişiler bir cehalet peçesinin ardındadır: Kurulacak toplumda zengin mi yoksul mu, sağlıklı mı hasta mı olacaklarını; cinsiyetlerini, yeteneklerini, inançlarını bilmezler. Kendi konumunu bilmeyen kişi kendi çıkarını kayıramaz; en kötü konuma düşse bile kabul edebileceği kuralları seçer.
İki adalet ilkesi
Rawls'a göre cehalet peçesinin ardındaki kişiler iki ilke üzerinde anlaşır. Birinci ilke ikincisinden önce gelir; temel özgürlükler ekonomik kazanç uğruna kısıtlanamaz.
- Eşit özgürlük ilkesi: Herkes, başkalarının aynı özgürlükleriyle bağdaşan en geniş temel özgürlüklere eşit olarak sahip olmalıdır.
- Fark ilkesi ve fırsat eşitliği: Toplumsal ve ekonomik eşitsizlikler ancak iki koşulla kabul edilebilir: Toplumun en az avantajlı üyelerinin yararına olmalı ve herkese fırsat eşitliği içinde açık olan görevlere bağlı olmalıdır.
Kuramın yeri
Rawls'un kuramı bir sözleşme kuramıdır; ama amacı devletin kökenini değil, adaletin ilkelerini açıklamaktır. Kuram faydacılığa bir eleştiridir: Faydacılık toplam mutluluğu artırmak uğruna bazı kişilerin haklarının feda edilmesine izin verebilir; Rawls'a göre ise temel haklar toplam yarar adına çiğnenemez. Rawls adaleti hakkaniyet olarak tanımlar: Adil olan, tarafsız koşullarda herkesin kabul edeceği düzendir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir okulda nöbet çizelgesinin kuralları yazılacaktır. Öğretmenler, kimin hangi gün ve hangi katta nöbet tutacağı belli olmadan önce kuralları birlikte belirlemeye karar verir. Kurallar belli olduktan sonra günler kurayla dağıtılır. Bu yöntem Rawls'un hangi düşüncesine dayanır ve neden hakça sonuç verir?
Çözüm. Öğretmenler kuralları, kendilerine hangi günün ve hangi katın düşeceğini bilmeden belirlemektedir; bu, Rawls'un cehalet peçesi düşüncesinin bir uygulamasıdır. Kimse kendi payını bilmediği için kuralı kendi lehine kuramaz; herkes, en elverişsiz güne düşse bile katlanabileceği bir düzen ister. Böylece ortaya çıkan kurallar belli kişileri kayırmaz ve hakça olur.
Örnek 2. Bir şirkette yöneticilerin maaşı çalışanlarınkinden yüksektir. Rawls'un fark ilkesine göre bu eşitsizlik hangi koşullarda adil sayılabilir?
Çözüm. Rawls her eşitsizliği haksız saymaz; iki koşul arar. Birincisi, eşitsizliğin en az avantajlı olanların da yararına olmasıdır: Yöneticilerin yüksek maaşı, şirketin daha iyi yönetilmesini ve en düşük ücretli çalışanların durumunun da iyileşmesini sağlıyorsa savunulabilir. İkincisi, yöneticilik görevinin fırsat eşitliği içinde herkese açık olmasıdır. Bu koşullar yoksa eşitsizlik adil değildir.
Sık yapılan hatalar
- Cehalet peçesini bilgisizliğin övülmesi sanmak; peçe, kişinin yalnızca kendi konumunu bilmemesini sağlayan bir tarafsızlık aracıdır.
- Rawls'un bütün eşitsizlikleri reddettiğini düşünmek; en az avantajlıların yararına olan eşitsizlikleri kabul eder.
- Rawls'u faydacı saymak; Rawls faydacılığı, hakları toplam yarara feda edebildiği için eleştirir.
- Dağıtıcı ile denkleştirici adaleti karıştırmak: Birinde hak edişe göre orantı, ötekinde eşitlik gözetilir.
- Cehalet peçesi: Kendi konumunu bilmeden seçilen ilkeler adildir.
- Birinci ilke: eşit temel özgürlükler. İkinci ilke: Eşitsizlik en az avantajlının yararına olmalı ve fırsat eşitliği sağlanmalıdır.
- Rawls: hakkaniyet olarak adalet; eseri Bir Adalet Teorisi.