Konu anlatımı
Jean-Jacques Rousseau'ya göre sorun, insanın doğası değil, toplumun insanı bozmasıdır. Toplum Sözleşmesi adlı eseri şu saptamayla başlar: İnsan özgür doğar, oysa her yerde zincire vurulmuştur. TYT'de Rousseau, genel irade ve halk egemenliği kavramlarıyla sorulur. Bu alt başlıkta doğa durumunu, eşitsizliğin kaynağını ve sözleşmeyi göreceksin.
Doğa durumu ve bozulma
Rousseau'ya göre doğa durumunda insan özgür, eşit ve barış içindedir; gereksinimleri azdır ve başkalarına zarar vermek için bir nedeni yoktur. Bozulma, özel mülkiyetin ortaya çıkmasıyla başlar: Bir toprak parçasını çevirip “Burası benimdir.” diyen ve buna inanacak insanlar bulan ilk kişi, eşitsizliğin de başlatıcısıdır. Mülkiyet zengin ile yoksul ayrımını, bu ayrım da çıkar çatışmalarını ve bağımlılığı doğurmuştur.
Toplum sözleşmesi
Doğa durumuna geri dönmek olanaksızdır; yapılacak şey, insanın toplum içinde de özgür kalabileceği bir düzen kurmaktır. Bunun yolu toplum sözleşmesidir: Herkes kendini ve bütün haklarını tek bir kişiye değil, topluluğun bütününe bırakır. Herkes aynı koşulla katıldığı için kimse kimseye boyun eğmiş olmaz; kişi, parçası olduğu bütünün kararına uyarken aslında kendi koyduğu yasaya uymuş olur. Rousseau'ya göre özgürlük budur.
Genel irade
Sözleşmeyle ortaya çıkan ortak iradeye genel irade denir. Genel irade, toplumun ortak iyiliğini isteyen iradedir; tek tek kişilerin özel çıkarlarının toplamı olan “herkesin iradesi” ile aynı şey değildir. Yasalar genel iradenin anlatımıdır. Egemenlik bu iradenin kullanılmasıdır; halka aittir, başkasına devredilemez ve bölünemez. Bu yüzden Rousseau, halkın yasaları doğrudan kendisinin yaptığı bir yönetimi savunur.
Üç sözleşmecinin karşılaştırılması
Hobbes, Locke ve Rousseau şu noktalarda ayrılır:
- Doğa durumu: Hobbes'ta savaş; Locke'ta akla ve doğal haklara dayalı, ama güvencesiz bir özgürlük; Rousseau'da barış ve eşitlik.
- Devredilen: Hobbes'ta bütün yetkiler egemene; Locke'ta yalnızca hakları koruma yetkisi topluma; Rousseau'da herkes kendini topluluğun bütününe bırakır.
- Egemen: Hobbes'ta mutlak yönetici; Locke'ta yasayla sınırlı yönetim; Rousseau'da halkın kendisi.
- Yönetime karşı çıkma: Hobbes'ta tanınmaz; Locke'ta direnme hakkı vardır; Rousseau'da yönetim genel iradenin görevlisidir ve değiştirilebilir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir sitede otopark kuralı oylanır. Sakinlerin her biri kendi arabasına en uygun kuralı ister ve oylar buna göre dağılır. Bir sakin ise şunu sorar: “Hangisi benim işime gelir diye değil, sitede yaşayan herkes için en doğru düzen hangisidir diye düşünsek neye karar verirdik?” Bu sakinin sorusu Rousseau'nun hangi ayrımını yansıtır?
Çözüm. Sakinlerin kendi çıkarlarına göre verdikleri oyların toplamı, Rousseau'nun “herkesin iradesi” dediği şeydir; özel çıkarların toplamıdır. Soruyu soran sakin ise ortak iyiliği arayan bir karardan söz etmektedir; bu genel iradedir. Rousseau'ya göre yasa, özel çıkarların pazarlığını değil, toplumun ortak iyiliğini yansıtmalıdır.
Örnek 2. “İnsan doğuştan kötü değildir; onu hırslı, kıskanç ve bağımlı kılan, içinde yaşadığı eşitsiz düzendir.” görüşü hangi düşünüre aittir? Bu görüş Hobbes'un insan anlayışından nasıl ayrılır?
Çözüm. Görüş, insanın doğal hâlinde iyi olduğunu ve toplumun onu bozduğunu savunur; bu Rousseau'nun görüşüdür. Hobbes'a göre ise insan doğası gereği kendi çıkarını gözetir ve devlet olmadığında herkes herkesin düşmanıdır. Rousseau'da devlet, insanı bozan eşitsizliği gidermek ve özgürlüğü yeniden kurmak için; Hobbes'ta ise insanın doğasından gelen tehlikeyi bastırmak için gereklidir.
Sık yapılan hatalar
- Genel iradeyi çoğunluğun isteği ya da herkesin isteklerinin toplamı sanmak; genel irade ortak iyiliği isteyen iradedir.
- Rousseau'nun doğa durumuna geri dönmeyi önerdiğini düşünmek; önerdiği, sözleşmeyle kurulacak yeni bir düzendir.
- Halk egemenliği düşüncesini Hobbes'a bağlamak.
- Doğa durumunda insan iyi, özgür ve eşittir; eşitsizlik özel mülkiyetle başlar.
- Genel irade: ortak iyiliği isteyen irade; yasalar onun anlatımıdır.
- Egemenlik halkındır; devredilemez ve bölünemez.
- Eseri: Toplum Sözleşmesi.