Konu anlatımı
Bir yönetimin iyi niyetli olması, yurttaşların özgürlüğü için yeterli bir güvence midir? Montesquieu'ye göre değildir; güvence, kişilerin erdeminde değil, kurumların düzeninde aranmalıdır. Kanunların Ruhu adlı eserinde bu düzeni anlatır. TYT'de kuvvetler ayrılığı çoğunlukla amacı üzerinden sorulur. Bu alt başlıkta ilkeyi ve dayandığı düşünceyi göreceksin.
Sorun: gücün kötüye kullanılması
Montesquieu'ye göre güce sahip olan her insan onu kötüye kullanmaya eğilimlidir ve bir sınıra dayanıncaya kadar ilerler. Bu, kişilerin kötü olmasından değil, gücün doğasından kaynaklanır. Öyleyse özgürlüğü korumak için yöneticilerin iyi niyetine güvenmek yetmez; gücü durduracak başka bir güç bulunmalıdır. Montesquieu bunu şöyle özetler: Gücü ancak güç durdurabilir.
Üç yetki
Montesquieu devletin yetkilerini üçe ayırır. Bu yetkilerden ikisi ya da üçü tek bir kişinin ya da tek bir kurulun elinde birleşirse özgürlükten söz edilemez: Yasayı yapan onu dilediği gibi uygular, uygulayan da kendi uygulamasını kendisi yargılar.
- Yasama: Yasaları yapma, değiştirme ve kaldırma yetkisi.
- Yürütme: Yasaları uygulama ve devleti yönetme yetkisi.
- Yargı: Yasalara göre uyuşmazlıkları çözme ve suçları cezalandırma yetkisi.
Denge ve denetim
Yetkilerin ayrı organlara verilmesi yetmez; organların birbirini denetleyebilmesi de gerekir. Yasama organı yürütmenin işlemlerini denetler; yargı, yasaların ve işlemlerin hukuka uygunluğunu inceler; hiçbir organ ötekinin alanını tümüyle ele geçiremez. Böylece güç tek elde toplanmaz ve keyfî yönetim önlenir. Montesquieu'ye göre siyasal özgürlük, her yurttaşın güvenlik içinde olduğuna inanmasından doğan iç rahatlığıdır.
Etkisi ve öteki düşünürlerle bağı
Kuvvetler ayrılığı modern anayasaların ve hukuk devletinin temel ilkelerinden biri olmuştur. Locke da yasama ile yürütmenin ayrılmasını savunmuştu; ancak üç yetkiyi ve özellikle yargının bağımsızlığını açıkça ortaya koyan Montesquieu'dür. Bu ilke, egemenliğin bölünemeyeceğini savunan Hobbes'un ve Rousseau'nun görüşlerinden ayrılır: Hobbes'a göre yetkinin bölünmesi iç savaşa yol açar; Montesquieu'ye göre ise bölünmemesi zorbalığa götürür.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir ülkede aynı kurul hem vergi yasasını çıkarır, hem vergiyi toplar, hem de vergiye itiraz eden yurttaşların davalarına bakar. Montesquieu bu düzeni nasıl değerlendirir?
Çözüm. Bu düzende yasama, yürütme ve yargı yetkileri tek bir kurulda toplanmıştır. Kurul kendi çıkardığı yasayı kendisi uygulamakta, uygulamasına yapılan itirazı da kendisi karara bağlamaktadır; yurttaşın başvurabileceği bağımsız bir merci yoktur. Montesquieu'ye göre böyle bir düzende gücü durduracak bir güç bulunmadığı için özgürlük güvence altında değildir; yetkiler ayrı organlara verilmelidir.
Örnek 2. “Bize kurallar değil, iyi yöneticiler gerek; yönetici erdemliyse yetkilerini sınırlamaya gerek kalmaz.” görüşüne kuvvetler ayrılığını savunan biri nasıl yanıt verir?
Çözüm. Kuvvetler ayrılığını savunan biri, özgürlüğün güvencesinin kişilerin erdemine bırakılamayacağını söyler. Erdemli bir yöneticinin yerine yarın başkası gelebilir; ayrıca güç, onu elinde tutan herkesi sınırını aşmaya iter. Güvence, kimin yönettiğinden bağımsız olarak işleyen bir düzende, yani yetkilerin ayrılması ve organların birbirini denetlemesinde aranmalıdır.
Sık yapılan hatalar
- Kuvvetler ayrılığını Rousseau'ya bağlamak; Rousseau egemenliğin bölünemeyeceğini savunur.
- İlkenin amacını yönetimi hızlandırmak ya da güçlendirmek sanmak; amaç gücü sınırlayarak özgürlüğü korumaktır.
- Yasama ile yürütmeyi karıştırmak: Yasama yasa yapar, yürütme uygular.
- Montesquieu: Gücü ancak güç durdurabilir.
- Yasama, yürütme ve yargı ayrı organlarda olmalı ve birbirini denetlemelidir.
- Amaç: gücün kötüye kullanılmasını önlemek ve özgürlüğü korumak.
- Eseri: Kanunların Ruhu.