Konu anlatımı

Felsefe; varlık, bilgi, değer ve toplum üzerine sorulan en genel soruları akıl yürüterek ve gerekçe göstererek ele alan düşünme etkinliğidir. Sözcük Yunanca “philosophia”dan gelir ve “bilgelik sevgisi” anlamını taşır. Bu yüzden filozof, bilgeliğe sahip olduğunu ileri süren kişi değil, onu arayan kişidir. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla kısa bir metin verir ve metnin felsefenin hangi özelliğini anlattığını ya da verilen sorulardan hangisinin felsefi olduğunu sorar.

Bu sayfada felsefenin anlamını, felsefi sorunun ve felsefi düşüncenin özelliklerini, felsefi bilginin bilimsel bilgiden farkını, felsefenin İyonya'da doğuşunu, dallarını ve insan yaşamındaki rolünü göreceksin. Her başlığın ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor. Önerme, argüman ve akıl yürütme gibi kavramlar Felsefe ile Düşünme konusunda işlenir.

Felsefenin anlamı

“Philosophia” sözcüğü “philo” (sevgi) ve “sophia” (bilgelik) sözcüklerinden oluşur. Kaynaklarda, kendisini bilge değil “bilgeliği seven” olarak niteleyen ilk kişinin Pisagor olduğu aktarılır. Sokrates'e göre de bilgelik, insanın neyi bilmediğini bilmesiyle başlar. Platon ve Aristoteles felsefenin başlangıcına hayreti, yani alışılmış şeyler karşısında şaşırıp “Neden böyle?” diye sormayı koyar. Felsefe hazır bir bilgi yığını değil, süren bir arayıştır; Jaspers bunu “Felsefe yolda olmaktır.” diye anlatır.

Felsefi soru

Felsefi soru, tek tek olayları değil, en genel kavramları konu alır: “Bilgi nedir?”, “Adalet nedir?”, “İnsan özgür müdür?” Bu sorular deney ve gözlemle yanıtlanamaz; yanıt, akıl yürütme ve gerekçelendirme ile aranır. Felsefi soruların herkesin üzerinde uzlaştığı kesin ve son bir yanıtı yoktur; verilen her yanıt yeni sorulara yol açar. Buna karşılık “Su kaç derecede kaynar?” sorusu ölçümle yanıtlanır ve bilimsel bir sorudur.

Felsefi düşüncenin özellikleri

Felsefi düşünce belli niteliklerle tanınır. TYT'de bir metin verilir ve metnin bu niteliklerden hangisini anlattığı sorulur:

Sorgulayıcıdır: Apaçık görünen kabulleri bile soru konusu yapar; merak, hayret ve şüphe ile başlar.
Eleştireldir: Hiçbir görüşü incelemeden kabul ya da reddetmez; gerekçelerini tartar.
Refleksiftir: Düşünce kendi üzerine döner; insan düşünmenin ve bilmenin kendisini inceler.
Rasyoneldir: Akla ve mantık ilkelerine dayanır; iddialar gerekçelerle temellendirilir.
Sistemli ve tutarlıdır: Görüşler birbiriyle bağlantılı bir bütün kurar ve birbiriyle çelişmez.
Evrenseldir: Ele aldığı sorular belli bir topluma değil, bütün insanlığa aittir.
Yığılımlı ilerler: Her filozof kendinden öncekilerin birikiminden yararlanır; yeni görüş eskisini ortadan kaldırmaz.
Özneldir: Yanıtlar filozofun kişiliğinden, çağından ve yaşadığı toplumdan izler taşır.

Felsefi bilgi ile bilimsel bilgi

Bilim, varlığı alanlara böler ve her alanı deney ile gözleme dayanarak inceler; sonuçları sınanabilir ve nesneldir. Felsefe ise varlığı, bilgiyi ve değerleri bir bütün olarak ele alır; yöntemi akıl yürütmedir ve sonuçları deneyle sınanamaz. Bilimde yeni bir kuram çoğu zaman eskisinin yerini alır. Felsefede ise iki bin yıl önce verilmiş bir yanıt bugün de tartışılır; yeni görüşler eskileri geçersiz kılmadan birikir. Bilim daha çok “Nasıl?” sorusunu, felsefe “Nedir?” ve “Niçin?” sorularını sorar.

Felsefenin doğuşu

Sistemli felsefenin MÖ 6. yüzyılda Batı Anadolu kıyısındaki İyonya'da, Milet kentinde başladığı kabul edilir. İlk filozof sayılan Thales, evrenin neden yapıldığını mitolojik anlatılara başvurmadan, akılla ve doğal bir nedenle açıklamaya çalışmıştır. Bu değişim “mitostan logosa geçiş” diye anılır. İyonya'da deniz ticaretinin getirdiği refah ve boş zaman, Mısır ve Mezopotamya gibi kültürlerle kurulan ilişki ve görece özgür düşünce ortamı bu doğuşu kolaylaştırmıştır.

Felsefenin dalları

Felsefe, sorduğu sorulara göre dallara ayrılır. Varlık felsefesi (ontoloji) “Gerçekten var olan nedir?”, bilgi felsefesi (epistemoloji) “Doğru bilgi mümkün müdür?”, bilim felsefesi “Bilimsel bilgi kesin midir?”, ahlak felsefesi (etik) “İyi nedir?”, din felsefesi “Tanrı var mıdır?”, siyaset felsefesi “En iyi yönetim hangisidir?”, sanat felsefesi (estetik) “Güzel nedir?” sorusunu sorar. Sorularda bir soru verilir ve hangi dala ait olduğu istenir; karar için sorunun konusuna bakılır.

Felsefenin işlevi

Felsefe bireye, kendisine sunulan düşünceleri sorgulamadan kabul etmeme, gerekçe isteme ve farklı görüşlere açık olma alışkanlığı kazandırır. Topluma ise eleştirel düşünen, hoşgörülü ve haklarının bilincinde bireyler kazandırır. İnsan hakları, demokrasi ve hukuk devleti gibi düşüncelerin gelişmesinde filozofların payı büyüktür; bilimlerin çoğu da başlangıçta felsefenin içinde doğmuş, zamanla ondan ayrılmıştır.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. “Bir mühendis köprünün yükünü hesaplarken sayıları kullanır; ama sayının ne olduğunu, insan zihninden bağımsız var olup olmadığını sormaz. Filozof ise herkesin kullandığı bu kavramın kendisini soru konusu yapar.” Bu parçada felsefenin hangi özelliği vurgulanmaktadır?

Çözüm. Parçada başka alanların üzerinde durmadan kullandığı bir kavramın felsefede araştırma konusu yapıldığı anlatılmaktadır. Filozof, apaçık sayılan kabulü olduğu gibi bırakmaz; onun ne olduğunu ve neye dayandığını sorar. Öne çıkan özellik felsefenin sorgulayıcı olmasıdır. Parçada deneyden, kesin sonuçlardan ya da bir görüşün güçlü ve zayıf yanlarının tartılmasından söz edilmemektedir.

Örnek 2. “Su kaç derecede donar?” ve “Bir şeyi bilmek ne demektir?” sorularını karşılaştırınız.

Çözüm. Birinci soru bir termometreyle yapılan ölçümle yanıtlanır; yanıt herkes için aynıdır ve soru kapanır. Bu, bilimsel bir sorudur. İkinci soru bilgi kavramının kendisini sorar; ölçümle yanıtlanamaz, akıl yürütmeyle tartışılır ve filozoflar ona farklı yanıtlar vermiştir. Bu, felsefi bir sorudur. İki soruyu ayıran şey, yanıtın deneyle mi yoksa gerekçelendirmeyle mi arandığıdır.

Örnek 3. Thales'in “Her şeyin ana maddesi sudur.” yanıtı bugün kabul edilmediği hâlde Thales neden ilk filozof sayılır?

Çözüm. Thales'i önemli kılan yanıtı değil, sorusu ve açıklama biçimidir. Thales evrendeki çokluğun ardında tek bir ilke aramış ve bu ilkeyi mitolojik anlatılara başvurmadan, doğanın içindeki bir maddeyle açıklamıştır. Açıklaması akla dayanır ve eleştiriye açıktır; nitekim ardından gelenler aynı soruya başka yanıtlar vermiştir. Bu, mitostan logosa geçişin ilk örneğidir.

Sık yapılan hatalar

Felsefeyi kesin ve son yanıtlar veren bir alan sanmak; felsefede yanıtlar tartışmaya açık kalır.
Kesin yanıt olmadığı için her yanıtı eşit değerde saymak; felsefi yanıt gerekçeli ve tutarlı olmalıdır.
Evrenselliği yanıtların herkesçe kabul edilmesi olarak anlamak; evrensel olan sorulardır, yanıtlar özneldir.
Yığılımlı ilerlemeyi eski görüşlerin geçersizleşmesi sanmak; felsefede eski görüşler değerini korur.
Felsefenin deney ve gözlemle çalıştığını düşünmek; felsefenin yöntemi akıl yürütmedir.
Felsefenin Atina'da başladığını sanmak; ilk filozoflar İyonya'da, Milet'te yaşamıştır.

Akılda kalsın

Philosophia: bilgelik sevgisi; filozof bilge değil, bilgeliği arayandır.
Felsefi soru geneldir, deneyle yanıtlanamaz, kesin ve son yanıtı yoktur.
Refleksif: düşüncenin kendi üzerine dönmesi; sistemli: görüşlerin bağlantılı bir bütün kurması.
Bilim alanlara böler ve deneyle sınar; felsefe bütüne bakar ve akıl yürütür.
Felsefe MÖ 6. yüzyılda İyonya'da, Milet'te başlar; ilk filozof Thales'tir.
Ontoloji varlık, epistemoloji bilgi, etik ahlak, estetik güzellik ve sanat üzerinedir.

Felsefeyi Tanıma konu anlatımı