Konu anlatımı
Felsefe de bir bilgi ortaya koyar; ama bu bilgi bilimin, dinin ya da sanatın ortaya koyduğu bilgiden farklıdır. TYT'de felsefi bilgi çoğunlukla bilimsel bilgiyle karşılaştırılarak sorulur. Bu alt başlıkta felsefi bilginin özelliklerini ve öteki bilgi türlerinden ayrıldığı noktaları göreceksin.
Felsefi bilgi nasıl bir bilgidir?
Felsefi bilgi, filozofun varlık, bilgi ve değer üzerine akıl yürüterek ulaştığı bilgidir. Başlıca özellikleri şunlardır:
- Akla dayanır: Deney ve gözlemle değil, akıl yürütme ve gerekçelendirme ile kurulur.
- Kesin değildir: Sonuçları kanıtlanıp kapatılamaz; tartışmaya açık kalır.
- Birleştirici ve bütünleyicidir: Bilimlerin, sanatın ve gündelik deneyimin verilerini bir bütün içinde yorumlar.
- Eleştireldir: Dayandığı kabulleri de sorgular.
- Özneldir: Filozofun bakış açısını yansıtır; yine de tutarlı ve sistemli olmak zorundadır.
- Yığılımlıdır: Önceki filozofların görüşleri üzerine kurulur; eski görüşler değerini yitirmez.
Felsefe ile bilim
Bilim, varlığın belli bir alanını konu alır; fizik hareketi, biyoloji canlıyı inceler. Yöntemi deney ve gözlemdir; sonuçları sınanabilir, nesnel ve herkes için aynıdır. Felsefe ise varlığı bir bütün olarak ele alır ve bilimin sormadığı soruları sorar: Fizikçi nedensellik ilkesini kullanır, filozof “Nedensellik nedir?” diye sorar. Bilimde yanlışlanan kuram terk edilir; felsefede eski bir görüş yeni görüşlerin yanında yaşamayı sürdürür.
Felsefe ile din ve sanat
Dinî bilgi vahye ve inanca dayanır; inanan kişi için doğruluğu kesindir ve bu kesinlik sınamaya değil, inanca bağlıdır. Felsefe aynı konuları, örneğin Tanrı'nın varlığını ya da ruhun ölümsüzlüğünü ele alabilir; ama hiçbir ilkeyi sorgulamadan kabul etmez, akla dayanarak inceler. Sanat ise duyguya ve hayal gücüne dayanır, güzeli arar ve kendini kavramlarla değil, biçimlerle anlatır. Felsefe sanatı da soru konusu yapar: “Güzel nedir?”
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğretmen tahtaya iki cümle yazar: “Işığın boşluktaki hızı saniyede yaklaşık 300.000 kilometredir.” ve “İnsanı insan yapan, düşünebilmesidir.” Bu iki cümlenin dayandığı bilgi türlerini karşılaştırınız.
Çözüm. Birinci cümle ölçümle elde edilmiş ve yinelenen ölçümlerle sınanabilen bir bilgidir; kimin ölçtüğüne göre değişmez. Bu, bilimsel bilgidir. İkinci cümle insanın özüne ilişkin bir görüş bildirir; deneyle doğrulanamaz ya da yanlışlanamaz, gerekçelerle savunulur ve başka filozoflarca farklı biçimde yanıtlanabilir. Bu, akla dayanan ve kesin olmayan felsefi bilgidir.
Örnek 2. “Felsefe; fiziğin, biyolojinin ve psikolojinin insan hakkında söylediklerini bir araya getirir ve ‘İnsan nedir?’ sorusuna bütünlüklü bir yanıt arar.” Bu parçada felsefi bilginin hangi özelliği öne çıkar?
Çözüm. Bilimlerin her biri insanı kendi alanı açısından inceler: Fizik bedeni bir cisim, biyoloji bir canlı olarak ele alır; psikoloji davranışı ve zihinsel süreçleri inceler. Parçada felsefenin bu ayrı ayrı sonuçları bir bütün içinde yorumladığı anlatılır. Bu, felsefi bilginin birleştirici ve bütünleyici olma özelliğidir.
Sık yapılan hatalar
- Felsefi bilgiyi kesin olmadığı için değersiz saymak; kesin olmaması, sorularının niteliğinden kaynaklanır.
- Felsefenin deney ve gözlem yaptığını düşünmek; felsefe bilimin verilerinden yararlanır ama yöntemi akıl yürütmedir.
- Bilimdeki ilerleme ile felsefedeki birikimi aynı saymak; felsefede eski görüş terk edilmez.
- Felsefi bilgi akla dayanır, kesin değildir, bütünleyicidir.
- Bilim alanlara böler ve deneyle sınar; felsefe bütüne bakar ve akıl yürütür.
- Dinî bilgi inanca, sanat duyguya ve hayal gücüne dayanır.