Konu anlatımı
TYT'de sık karşılaşılan bir soru türünde birkaç soru verilir ve hangilerinin felsefi olduğu istenir. Bu ayrımı yapabilmek için felsefi sorunun neyi, nasıl sorduğunu bilmek gerekir. Bu alt başlıkta felsefi sorunun özelliklerini, bilimsel ve gündelik sorulardan farkını ve ayırt etmenin pratik yolunu göreceksin.
Felsefi soru neyi sorar?
Felsefi soru, tek bir olayı ya da nesneyi değil, bir kavramın kendisini konu alır. “Bu karar adil mi?” sorusu belli bir kararı, “Adalet nedir?” sorusu ise adaletin kendisini sorar. Felsefi sorular çoğunlukla “nedir?” kalıbıyla bir şeyin özünü, “niçin?” kalıbıyla temelini araştırır. Konuları varlık, bilgi, değer, güzellik ve özgürlük gibi insanın her çağda karşılaştığı temel konulardır.
Felsefi sorunun özellikleri
Bir sorunun felsefi sayılması için taşıması beklenen özellikler şunlardır:
- Geneldir: Tek tek durumları değil, bütün durumları kapsayan kavramları sorar.
- Deney ve gözlemle yanıtlanamaz: Yanıt akıl yürütme ve gerekçelendirme ile aranır.
- Kesin ve son bir yanıtı yoktur: Farklı filozoflar aynı soruya farklı, ama gerekçeli yanıtlar verir.
- Süreklidir: Her yanıt yeni sorular doğurur; soru her çağda yeniden sorulur.
- Yanıtından önemlidir: İyi kurulmuş bir soru, düşünmeyi başlattığı için değerlidir.
- Evrenseldir: Belli bir toplumu değil, bütün insanları ilgilendirir.
Bilimsel ve gündelik sorudan farkı
Bilimsel soru olgulara ilişkindir ve ölçme, sayma, deney ya da gözlemle yanıtlanır: “Demir kaç derecede erir?” Gündelik soru pratik bir gereksinimi karşılar: “Eczane kaçta kapanıyor?” Bu soruların yanıtı bulunduğunda soru kapanır. Felsefi soruda ise veriler yanıtı belirlemeye yetmez. “Bir makine düşünebilir mi?” sorusu önce “Düşünmek nedir?” sorusunun yanıtlanmasını gerektirir; bu da bir kavram çözümlemesidir.
Nasıl ayırt edilir?
Soruyu iki sınamadan geçir. Birincisi: Bu soru bir ölçüm, sayım ya da belgeyle kesin olarak yanıtlanabilir mi? Yanıtlanabiliyorsa felsefi değildir. İkincisi: Soru bir kavramın anlamını, bir değerin ölçütünü ya da bir şeyin temelini mi araştırıyor? Öyleyse felsefidir. Aynı konu iki türlü de sorulabilir: “Bu ilaç ağrıyı kaç saatte keser?” bilimsel, “Acı çekmenin bir anlamı var mıdır?” felsefi bir sorudur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Otobüs durağında bekleyen Ayşe'nin aklından şu sorular geçer: “I. Bu hattın otobüsleri kaç dakikada bir geçer? II. Geç kalan birini beklemek, zamanında gelenlere haksızlık mıdır? III. Zaman, onu ölçen saatler olmasaydı da akar mıydı?” Bu sorulardan hangileri felsefidir?
Çözüm. I. soru bir sefer çizelgesine bakılarak ya da gözlem yapılarak kesin biçimde yanıtlanır; olgusal bir sorudur. II. soru haksızlığın ölçütünü, yani bir değeri araştırır; yanıtı gözlemle bulunamaz, gerekçelerle tartışılır. III. soru zamanın ne olduğunu, zihinden bağımsız var olup olmadığını sorar. II ve III felsefi sorulardır.
Örnek 2. “İnsan özgür müdür?” sorusuna yüzyıllardır yanıt verilmektedir; ama soru bugün de tartışılmaktadır. Bu durum felsefi sorunun hangi özelliklerini gösterir?
Çözüm. Sorunun yüzyıllardır sorulması onun sürekli ve evrensel olduğunu, bugün de tartışılması ise kesin ve son bir yanıtının bulunmadığını gösterir. Verilen yanıtlar soruyu kapatmamış, yeni sorulara yol açmıştır. Bu, yanıtların değersiz olduğu anlamına gelmez; her yanıt gerekçeleriyle birlikte tartışmayı zenginleştirir.
Sık yapılan hatalar
- İçinde “neden” geçen her soruyu felsefi saymak: “Gökyüzü neden mavidir?” bilimsel bir sorudur.
- Yanıtı kesin olmadığı için felsefi soruyu anlamsız ya da boş saymak.
- Felsefi soruya verilen her yanıtı eşit değerde görmek; yanıt gerekçeli ve tutarlı olmalıdır.
- Felsefi soru kavramı sorar: nedir, niçin, ölçütü nedir?
- Deney ve gözlemle yanıtlanamaz; kesin ve son yanıtı yoktur.
- Sına: Ölçüm ya da belgeyle kapanan soru felsefi değildir.