Konu anlatımı
Felsefe sözcüğü gündelik dilde “derin düşünce” ya da “hayat görüşü” anlamında kullanılır; oysa terim olarak belli bir düşünme etkinliğini adlandırır. Bu etkinliği anlamanın en kısa yolu sözcüğün kökenine bakmaktır. Bu alt başlıkta felsefenin sözcük anlamını, filozofun kim olduğunu, filozofların felsefeyi nasıl tanımladığını ve felsefenin neyle başladığını göreceksin.
Sözcüğün kökeni
Felsefe, Yunanca “philosophia” sözcüğünden gelir. “Philo” sevgi, “sophia” bilgelik demektir; “philosophia” bilgelik sevgisi anlamını taşır. Sözcük Arapçaya “felsefe” biçiminde geçmiş, Türkçeye de oradan girmiştir. İslam dünyasında felsefe için “hikmet”, filozof için “hakîm” sözcükleri de kullanılmıştır. Bilgelik burada bilgi yığını anlamına gelmez; bilgiyi sorgulayarak edinmeyi ve yaşama uygulamayı anlatır.
Filozof kimdir?
Filozof (philosophos), bilgeliği seven ve onu arayan kişidir. Kaynaklarda bu adı ilk kullananın Pisagor olduğu aktarılır: Pisagor kendisine bilge denmesini kabul etmemiş, yalnızca bilgeliği sevdiğini söylemiştir. Sokrates de bilgeliğini, bilmediği şeyi bildiğini sanmamasına bağlar. Demek ki filozofu ayıran şey, elindeki bilginin çokluğu değil, bilgi karşısındaki tutumudur: Kesin bildiğini ileri sürmez, araştırmayı sürdürür.
Filozoflar felsefeyi nasıl tanımlar?
Felsefenin herkesin kabul ettiği tek bir tanımı yoktur; her filozof onu kendi yaklaşımına göre tanımlar. Aristoteles'e göre felsefe, ilk nedenleri ve ilkeleri araştıran bilgidir. Farabi felsefeyi, varlıkların var olmaları bakımından bilinmesi olarak görür. Jaspers'e göre felsefe yolda olmaktır; felsefede sorular yanıtlardan daha önemlidir ve her yanıt yeni bir soruya dönüşür. Tanımların çokluğu bir eksiklik değil, felsefenin sorgulayıcı doğasının sonucudur.
Felsefe neyle başlar?
Platon ve Aristoteles'e göre felsefe hayretle başlar. İnsan, her gün gördüğü şeyler karşısında şaşırıp “Bu neden böyle?” diye sorduğunda felsefe yapmaya başlar. Hayreti merak, merakı soru, soruyu da şüphe izler: Filozof kendisine sunulan hazır yanıtlarla yetinmez. Bu yüzden felsefe öğrenilecek hazır bir bilgi değil, yapılacak bir etkinliktir; Kant'ın vurguladığı gibi insan felsefeyi değil, felsefe yapmayı öğrenir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir düşünür şöyle der: “Bana bilge demeyin; bilgelik yalnızca aranabilir. Ben onun peşinden gidenim, ona sahip olan değil.” Bu sözler felsefenin sözcük anlamıyla nasıl ilişkilidir?
Çözüm. Düşünür bilgeliğe sahip olduğunu ileri sürmez, onu aradığını söyler. Bu tutum “philosophia” sözcüğünün anlamıyla örtüşür: Sözcük bilgelik değil, bilgelik sevgisi demektir. Filozof da bilge değil, bilgeliği seven ve arayan kişidir. Sözlerden felsefenin tamamlanmış bir bilgi değil, süren bir arayış olduğu sonucu çıkar.
Örnek 2. “Felsefenin ne olduğu sorusuna filozoflar farklı yanıtlar vermiştir; hiçbir tanım ötekileri ortadan kaldırmamıştır.” Bu durum felsefenin hangi yönünü gösterir?
Çözüm. Tanımların farklı olması, her filozofun felsefeye kendi çağından, yönteminden ve temel aldığı sorundan baktığını gösterir. Aristoteles ilk nedenleri, Jaspers yolda olmayı öne çıkarır. Bu durum felsefenin öznel yönünü ve herkesçe kabul edilen kesin sonuçlara ulaşmadığını gösterir; yine de tanımların her biri gerekçelidir ve kendi içinde tutarlıdır.
Sık yapılan hatalar
- Filozofu her şeyi bilen kişi sanmak; filozof bilgeliğe sahip olan değil, onu arayandır.
- “Sophia”yı yalnızca bilgi olarak anlamak; sözcük, sorgulanmış ve yaşama uygulanan bilgiyi, yani bilgeliği anlatır.
- Felsefenin tek ve kesin bir tanımı olduğunu düşünmek.
- Philosophia = philo (sevgi) + sophia (bilgelik): bilgelik sevgisi.
- Filozof bilge değil, bilgeliği sevendir; bu adlandırma Pisagor'a dayandırılır.
- Felsefe hayret ve merakla başlar; hazır bilgi değil, süren bir arayıştır.