Konu anlatımı
Sanat felsefesi, sanatın ne olduğunu, bir yapıtı sanat eseri yapan şeyi, güzelin doğasını ve estetik yargıların dayanağını sorgular. Estetik, güzeli hem doğada hem sanatta ele alan daha geniş bir alandır; sanat felsefesi ise yalnızca sanatı ve sanattaki güzeli konu alır. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla bir düşünürün görüşünü ya da bir örnek olayı verir ve bunun hangi sanat kuramına ya da kavrama karşılık geldiğini sorar.
Bu sayfada estetiğin temel kavramlarını, sanatı taklit, dışavurum, oyun ve kurumsal kabul olarak açıklayan kuramları, Kant'ın çıkarsız hoşlanma anlayışını, estetik yargıların öznel mi nesnel mi olduğu tartışmasını ve sanatın amacına ilişkin iki görüşü göreceksin. Her başlığın ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor.
Estetik, güzel ve sanat
Estetik sözcüğü, Yunanca duyum ve algı anlamına gelen “aisthesis”ten gelir; onu bağımsız bir alanın adı olarak 18. yüzyılda Baumgarten kullanmıştır. Güzel, estetiğin temel kavramıdır. Estetik özne, güzeli algılayan ve ondan hoşlanan kişidir; estetik nesne, hoşlanmaya konu olan doğa varlığı ya da sanat eseridir; estetik yargı ise “Bu güzeldir.” biçimindeki değerlendirmedir. Sanat eserini doğadaki güzelden ayıran, bir insanın yaratıcı etkinliğinin ürünü olmasıdır.
Sanat kuramları
“Sanat nedir?” sorusuna verilen başlıca yanıtlar şunlardır:
- Taklit kuramı: Sanat, doğanın ve insan eylemlerinin taklididir (mimesis). Platon, Aristoteles.
- Yaratma kuramı: Sanatçı var olanı kopyalamaz; yeni ve özgün bir şey yaratır.
- Dışavurum kuramı: Sanat, sanatçının iç yaşantısını bir biçim içinde dile getirmesidir. Croce.
- Duygu aktarımı: Sanat, sanatçının yaşadığı duyguyu başkalarına geçirmesidir. Tolstoy.
- Oyun kuramı: Sanat, hiçbir çıkar gözetmeyen özgür bir oyundur. Schiller.
- Kurumsal kuram: Bir nesne, sanat dünyası ona sanat eseri statüsü tanıdığı için sanat eseridir. Dickie.
Platon ve Aristoteles'te taklit
Platon'a göre duyulur nesneler ideaların kopyasıdır; sanatçı bu nesneleri taklit ettiği için kopyanın kopyasını üretir ve gerçeklikten iki basamak uzaklaşır. Bu yüzden Platon sanata kuşkuyla bakar. Aristoteles de sanatı taklit sayar; ama taklidi değerli bulur: İnsan taklit ederek öğrenir ve taklitten hoşlanır. Sanat yalnızca olanı değil, olabilir olanı da gösterir. Tragedya, izleyicide korku ve acıma uyandırarak onu bu duygulardan arındırır; buna katharsis denir.
Kant: çıkarsız hoşlanma
Kant'a göre güzel karşısında duyulan hoşlanma çıkarsızdır: Güzel bulduğumuz şeyden bir yarar beklemeyiz, ona sahip olmak istemeyiz, onu bilgi edinmek için de incelemeyiz; yalnızca seyrederiz. Güzel, hoş olandan ve yararlı olandan böyle ayrılır. Estetik yargı kavrama dayanmaz ve kanıtlanamaz; yine de “Bu güzeldir.” diyen kişi herkesin kendisine katılmasını bekler. Kant'a göre estetik yargı özneldir, ama genel geçerlik iddiası taşır.
Estetik yargı öznel midir?
Güzelliğin nesnede mi, yoksa onu seyredenin zihninde mi bulunduğu tartışılır. Platon'a göre güzel nesneldir: Bir şeyi güzel yapan, değişmeyen güzel ideasından aldığı paydır. Aristoteles güzelliği düzen ve orantı gibi nesnel özelliklerde arar. Hume'a göre ise güzellik şeylerin kendi niteliği değildir; onlara bakan zihinde ortaya çıkar. Kant iki görüş arasında yer alır: Yargı özneldir, ama herkes için geçerlilik ister.
Sanatın amacı
Sanat için sanat anlayışına göre sanatın tek amacı güzeli yaratmaktır; eser ahlaki, siyasal ya da toplumsal bir amaca hizmet etmek zorunda değildir ve değeri kendi içindedir. Toplum için sanat anlayışına göre ise sanat toplumun sorunlarına duyarlı olmalı, insanları bilinçlendirmeli ve iyiye yöneltmelidir. Birinci görüş sanatın özerkliğini, ikincisi sorumluluğunu öne çıkarır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Üç eleştirmen aynı portreyi değerlendirir. Birincisi “Modele o kadar benziyor ki fotoğraf sanırsınız; kusursuz bir eser.” der. İkincisi “Benzerlik önemli değil; ressamın modele duyduğu şefkat fırça darbelerinden bana geçiyor.” der. Üçüncüsü “Bu tabloyu ülkenin en saygın müzesi koleksiyonuna aldı; sanat eseri olduğu tartışılmaz.” der. Eleştirmenlerin ölçütleri hangi kuramlara dayanır?
Çözüm. Birinci eleştirmen eserin değerini gerçekliğe benzerliğiyle ölçer; bu taklit kuramıdır. İkincisi eserin değerini sanatçının duygusunu izleyiciye geçirmesinde bulur; bu, sanatı duygu aktarımı olarak gören kuramdır. Üçüncüsü eseri sanat eseri yapan şeyi sanat kurumlarının kabulünde görür; bu kurumsal kuramdır. Aynı esere bakan üç kişi, sanatı sanat yapan şeyi farklı yerlerde aramaktadır.
Örnek 2. Bir müzayedede antika bir halının önünde duran iki kişiden biri halının kaç paraya satılacağını ve ne kadar kâr getireceğini düşünür. Öteki halıyı satın almayı ya da değerini düşünmeden, desenlerin uyumuna dalıp gider. Kant'a göre hangisinin deneyimi estetiktir?
Çözüm. Kant'a göre estetik hoşlanma çıkarsızdır. Birinci kişi halıya bir kazanç aracı olarak bakmaktadır; ilgisi nesnenin sağlayacağı yarara yöneliktir. İkinci kişi halıdan hiçbir yarar beklememekte, ona sahip olmayı da düşünmemekte, yalnızca görünüşünden hoşlanmaktadır. Estetik olan ikinci kişinin deneyimidir. Aynı nesne, ona nasıl yaklaşıldığına göre estetik nesne olabilir ya da olmayabilir.
Örnek 3. Bir şair “Şiirim hiçbir şeyi öğretmek ya da değiştirmek için yazılmadı; güzel olması yeter.” der. Bir romancı ise “Yoksulluğu anlatmayan, okuru rahatsız etmeyen bir roman süsten ibarettir.” der. İki sanatçının anlayışını adlandırınız ve karşılaştırınız.
Çözüm. Şair, eserin değerini kendi içinde bulur ve ona dışarıdan bir görev yüklemez; bu sanat için sanat anlayışıdır. Romancı ise sanatı toplumsal sorunları gösterme ve okuru etkileme aracı olarak görür; bu toplum için sanat anlayışıdır. Birincisinde ölçüt estetik değer, ikincisinde eserin toplumsal işlevidir. İki anlayış, sanatın özerkliği ile sorumluluğu arasındaki tartışmayı yansıtır.
Sık yapılan hatalar
- Estetik ile sanat felsefesini aynı saymak; estetik doğadaki güzeli de kapsar.
- Platon ile Aristoteles'in taklide aynı değeri verdiğini düşünmek; Platon taklidi gerçeklikten uzaklaşma, Aristoteles öğretici ve arındırıcı sayar.
- Kant'ın çıkarsız hoşlanmasını ilgisizlik sanmak; kastedilen, nesneden yarar ya da sahiplik beklememektir.
- Kant'a göre estetik yargının tümüyle kişisel olduğunu düşünmek; yargı özneldir, ama herkesin katılımını ister.
- Kurumsal kuramı “güzel olan sanattır” görüşüyle karıştırmak; kuram güzelliğe değil, sanat dünyasının tanımasına bakar.
- Dışavurum ile taklidi karıştırmak: Birinde sanatçının iç dünyası, ötekinde dış gerçeklik ölçüdür.
- Estetik güzeli (doğada ve sanatta), sanat felsefesi sanatı inceler.
- Taklit: Platon (kopyanın kopyası), Aristoteles (katharsis).
- Dışavurum: Croce. Duygu aktarımı: Tolstoy. Oyun: Schiller. Kurumsal: Dickie.
- Kant: Güzel karşısındaki hoşlanma çıkarsızdır; yargı öznel ama genel geçerdir.
- Platon'a göre güzel nesnel, Hume'a göre zihindedir.
- Sanat için sanat: Değer eserin kendisindedir. Toplum için sanat: Eser topluma hizmet etmelidir.