Konu anlatımı
20. yüzyılda sanatçılar galerilere gündelik nesneler koymaya başladı. Bu nesneler bir şeyi taklit etmiyordu, belirgin bir duyguyu da dile getirmiyordu; yine de sanat eseri olarak kabul edildiler. Kurumsal kuram bu durumu açıklamak için ortaya çıkmıştır. TYT'de kuram çoğunlukla bir örnek olayla sorulur. Bu alt başlıkta kuramın savını ve tartışmalı yanlarını göreceksin.
Kuramı doğuran sorun
1917'de Marcel Duchamp, hazır satın alınmış bir pisuvarı imzalayıp Çeşme adıyla bir sergiye gönderdi. Nesne sanatçının elinden çıkmamıştı; üzerinde bir emek ya da ustalık yoktu. Bu tür eserlere hazır nesne (hazır yapım) denir. Bu olay eski tanımları zora soktu: Sanat eserini öteki nesnelerden ayıran şey nesnenin kendi özelliklerinde, yani güzelliğinde, benzerliğinde ya da biçiminde bulunmuyorsa nerede bulunur?
Kuramın savı
Amerikalı filozof George Dickie'nin geliştirdiği kurumsal kurama göre bir nesneyi sanat eseri yapan, onun gözle görülen özellikleri değil, sanat dünyası içindeki konumudur. Sanat dünyası; sanatçılardan, küratörlerden, eleştirmenlerden, müze ve galerilerden, sanat tarihçilerinden ve izleyicilerden oluşan kurumlar ağıdır. Bu ağın içinde bir nesne değerlendirilmeye aday olarak sunulduğunda sanat eseri statüsü kazanır. “Sanat dünyası” kavramını Arthur Danto ortaya atmıştır.
Kuramın açıkladıkları
Kurumsal kuram, birbirine hiç benzemeyen şeylerin, örneğin bir yağlıboya portrenin, bir ses kaydının, bir yerleştirmenin ve sıradan bir nesnenin nasıl aynı ad altında toplanabildiğini açıklar: Ortak yanları görünüşlerinde değil, aynı kurumsal bağlamda yer almalarındadır. Kuram ayrıca bir nesnenin neden bir yerde sıradan bir eşya, başka bir yerde sanat eseri sayılabildiğini de açıklar. Dikkat: Kuram bir eserin iyi mi kötü mü olduğunu değil, yalnızca sanat eseri sayılıp sayılmadığını belirler.
Eleştiriler
Kurama yöneltilen başlıca eleştiriler şunlardır:
- Döngüsellik: Sanat eseri sanat dünyasının kabul ettiği şeyle, sanat dünyası da sanat eserleriyle ilgilenen çevreyle tanımlanır.
- Ölçütsüzlük: Sanat dünyasının bir nesneyi neye dayanarak kabul ettiği açıklanmaz; kabul keyfî olabilir.
- Dışarıda kalanlar: Hiçbir kuruma bağlı olmadan, tek başına üreten birinin eseri sanat sayılmayacak mıdır?
- Değerin dışarıda bırakılması: Kuram, eserin estetik değerini tanımın dışında tutar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir marketin rafında duran çorba konservesi kutusu kimsenin dikkatini çekmez. Bir sanatçı aynı kutulardan otuz tanesini bir galerinin duvarına yan yana dizer; sergi açılır, eleştirmenler yazılar yazar, bir müze eseri satın alır. Bu durumu kurumsal kuram nasıl açıklar? Taklit kuramı açıklayabilir mi?
Çözüm. Kurumsal kurama göre kutuların kendisinde bir değişiklik olmamıştır; değişen, içinde bulundukları bağlamdır. Kutular bir sanatçı tarafından sanat dünyasına sunulmuş, galeri, eleştirmenler ve müze onları eser olarak kabul etmiştir; statülerini bu kabul sağlar. Taklit kuramı bu durumu açıklayamaz; çünkü kutular bir şeyin taklidi değil, nesnenin kendisidir. Örnek, kurumsal kuramın hangi sorunu çözmek için ortaya çıktığını gösterir.
Örnek 2. Issız bir köyde yaşayan ve kimseye göstermeden yüzlerce resim yapan birinin resimleri, ölümünden sonra bile hiçbir galeriye ulaşmasa sanat eseri sayılır mı? Bu soru kurumsal kuramın hangi yönünü tartışmaya açar?
Çözüm. Kurumsal kuram katı biçimde uygulanırsa, sanat dünyasına hiç sunulmamış bu resimler sanat eseri statüsü kazanmamış sayılır. Oysa pek çok kişi, resimlerin kimse görmese de sanat eseri olduğunu düşünür. Soru, kurama yöneltilen bir eleştiriyi ortaya koyar: Bir şeyin sanat olması yalnızca kurumların kabulüne bağlanırsa, kurumların dışında kalan yaratıcı etkinlik açıklanamaz.
Sık yapılan hatalar
- Kurumsal kuramı “müzede olan her şey güzeldir” biçiminde anlamak; kuram güzellikle değil, sanat eseri statüsüyle ilgilidir.
- Kuramın eserin iyi ya da kötü olduğunu belirlediğini sanmak.
- Kurumsal kuramı Platon ya da Kant gibi eski filozoflara bağlamak; kuram 20. yüzyıla aittir.
- Kurumsal kuram: Nesneye sanat eseri statüsünü sanat dünyası kazandırır.
- Dickie kuramı geliştirmiş, “sanat dünyası” kavramını Danto ortaya atmıştır.
- Hazır nesne örneği: Duchamp'ın Çeşme adlı eseri.