Konu anlatımı
Çocuk oyun oynarken bir kazanç peşinde değildir; oyunu yalnızca oynamak için oynar. Kimi düşünürler sanatı bu etkinliğe benzetmiştir. Bu görüşe oyun kuramı denir ve en çok Schiller'in adıyla anılır. TYT'de kuram kısa bir tanımla sorulur. Bu alt başlıkta oyun ile sanatın ortak yanlarını ve Schiller'in görüşünü göreceksin.
Oyun ile sanatın ortak yanları
Oyun kuramı, sanat ile oyun arasında şu benzerliklere dayanır:
- Çıkarsızdır: İkisi de bir yarar ya da kazanç için değil, kendisi için yapılır.
- Özgürdür: Zorunluluktan doğmaz; insan onlara gönüllü olarak yönelir.
- Kendi kuralları vardır: Oyun da sanat da gündelik yaşamın dışında, kendi kurduğu bir dünyada geçer.
- Haz verir: Etkinliğin kendisi hoşlanma kaynağıdır.
- Hayal gücüne dayanır: İkisinde de gerçek dünyanın yerine bir kurgu konur.
Schiller: oyun dürtüsü
Alman şair ve düşünür Friedrich Schiller, İnsanın Estetik Eğitimi Üzerine Mektuplar adlı eserinde insanda iki karşıt dürtü bulunduğunu savunur. Duyusal dürtü insanı doğaya, gereksinimlere ve değişime bağlar; biçim dürtüsü ise akla, yasaya ve kalıcılığa. Yalnızca birinin egemen olduğu insan eksiktir. Bu iki dürtüyü uzlaştıran üçüncü dürtü oyun dürtüsüdür; nesnesi güzelliktir. İnsan güzellikle oynarken ne gereksinimin ne de yasanın zorlaması altındadır; bu yüzden özgürdür.
Özgürlük ve bütün insan
Schiller'e göre insan ancak oynadığı yerde tam anlamıyla insandır; çünkü oyunda duyguları ile aklı uyum içindedir. Sanat bu uyumun en yüksek biçimidir. Bu yüzden estetik eğitim, insanı zorlamayla değil, güzellik aracılığıyla özgürlüğe hazırlar. Schiller'in bu düşüncesi, Kant'ın güzeli çıkarsız bir hoşlanmanın nesnesi sayan görüşünden etkilenmiştir.
Kuramın gücü ve sınırı
Oyun kuramı, sanatın neden yarar gözetmediğini ve neden özgürlük duygusu verdiğini iyi açıklar. Kimi düşünürler oyunu ve sanatı, zorunlu gereksinimler karşılandıktan sonra artan enerjinin harcanması olarak da yorumlamıştır. Kurama yöneltilen eleştiri şudur: Her oyun sanat değildir. Oyunda ortaya kalıcı bir eser çıkmaz; sanatta ise emek, ustalık ve başkalarına seslenen bir ürün vardır. Bu yüzden oyun, sanatın bir yönünü açıklar; tümünü değil.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir düşünür şöyle der: “Kumdan kale yapan çocuk o kalede oturmayı düşünmez; dalga kaleyi yıkınca yenisini yapar. Şiir yazan da böyledir: Şiiri bir işe yarasın diye değil, yazmanın kendisi için yazar. İkisi de zorunluluğun bittiği yerde başlar.” Bu görüş hangi sanat kuramını yansıtır?
Çözüm. Düşünür, sanat etkinliğini çocuğun oyununa benzetmekte ve ikisinin ortak yanını yarar gözetmemelerinde ve zorunluluktan bağımsız olmalarında bulmaktadır. Sanatı çıkar gözetmeyen özgür bir oyun olarak açıklayan bu görüş oyun kuramıdır ve Schiller'in adıyla anılır. Görüşte eserin gerçekliğe benzemesi ya da bir duyguyu aktarması değil, etkinliğin özgürlüğü öne çıkar.
Örnek 2. “Bir satranç partisi de çıkarsızdır, kurallıdır ve haz verir; öyleyse her satranç partisi bir sanat eseridir.” çıkarımı oyun kuramına yöneltilen hangi eleştiriyi akla getirir?
Çözüm. Çıkarım, oyun ile sanatın ortak özelliklerinden yola çıkarak her oyunu sanat saymaktadır. Bu, oyun kuramına yöneltilen temel eleştiriyi gösterir: Kuram sanat ile oyunun benzerliğini açıklar, ama sanatı oyundan ayıran şeyi belirtmez. Sanatta kalıcı bir eser, yaratıcı bir biçim verme ve başkalarına seslenen bir anlatım vardır. Oyunla ortak yanlar taşımak, bir etkinliği sanat yapmaya yetmez.
Sık yapılan hatalar
- Oyun kuramını sanatın ciddiyetsiz, önemsiz bir uğraş olduğu görüşü sanmak; Schiller'de oyun, insanın en özgür ve bütün hâlidir.
- Oyun kuramını Kant'a ya da Tolstoy'a bağlamak; kuram Schiller'in adıyla anılır.
- Her oyunu sanat saymak; oyun sanatın bir yönünü açıklar.
- Oyun kuramı: Sanat, çıkar gözetmeyen özgür bir oyundur.
- Schiller: Oyun dürtüsü duyusal dürtü ile biçim dürtüsünü uzlaştırır; nesnesi güzelliktir.
- İnsan ancak oynadığı yerde tam anlamıyla insandır.