Konu anlatımı
“Zevkler ve renkler tartışılmaz.” deriz; ama bir filmi beğenmeyen arkadaşımızla saatlerce tartışırız. Bu çelişki, estetiğin temel sorusunu gösterir: Güzellik nesnenin bir özelliği midir, yoksa onu seyredenin duygusu mu? TYT'de bir düşünürün görüşü verilir ve güzeli nesnel mi öznel mi saydığı sorulur. Bu alt başlıkta üç temel yanıtı göreceksin.
Güzel nesneldir
Nesnelci görüşe göre güzellik, nesnenin kendisinde bulunan ve seyredenden bağımsız olan bir niteliktir; bu yüzden estetik yargılar doğru ya da yanlış olabilir. Platon'a göre tek tek güzel şeyleri güzel yapan, hepsinin pay aldığı güzel ideasıdır. Bu idea duyularla değil akılla kavranır ve değişmez; bu yüzden güzellik, kimin beğendiğine göre değişmez. Aristoteles güzelliği nesnenin yapısında arar: düzen, orantı ve belirlilik. Plotinos ise güzelliği tanrısal olanın duyulur dünyadaki yansıması olarak görür.
Güzel özneldir
Öznelci görüşe göre güzellik nesnede değil, onu seyreden kişinin duygusundadır. David Hume'a göre güzellik şeylerin kendi niteliği değildir; onlara bakan zihinde bulunur ve her zihin farklı bir güzellik algılar. Aynı eser birine güzel, bir başkasına sıradan gelebilir. Hume yine de beğenilerin eşit olmadığını ekler: Deneyimli, dikkatli ve ön yargısız eleştirmenlerin ortak yargısı bir beğeni ölçütü oluşturur.
Kant: öznel ama genel geçer
Kant iki görüşün de bir yanını haklı bulur. Estetik yargı özneldir; çünkü nesnenin ölçülebilir bir özelliğini değil, öznenin hoşlanmasını bildirir ve kanıtlanamaz. Ama yalnızca kişisel de değildir; çünkü bu hoşlanma çıkarsızdır ve bütün insanlarda ortak olan yetilere dayanır. Bu yüzden güzel hakkında yargıda bulunan kişi herkesin onayını bekler. Kant'a göre estetik yargılar kanıtla karara bağlanamaz; ama üzerlerinde tartışılabilir ve uzlaşma umulabilir.
Ortak estetik yargılar var mıdır?
Tartışma, ortak estetik yargıların olanaklı olup olmadığı sorusuna bağlanır:
- Var diyenlere göre: Kimi eserlerin farklı çağlarda ve kültürlerde beğenilmesi, beğeninin bütünüyle kişisel olmadığını gösterir.
- Yok diyenlere göre: Beğeni kişinin yetişmesine, kültürüne ve çağına göre değişir; ortak bir ölçü bulunamaz.
- Soruda ipucu: “nesnenin kendisinde, orantı, idea” sözleri nesnelci; “seyredenin zihninde, kişiden kişiye değişir” sözleri öznelci görüşü gösterir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir mimar şöyle der: “Bu yapının güzelliği benim ya da sizin beğeninize bağlı değil. Cephedeki pencerelerin aralıkları, yüksekliğin genişliğe oranı öyle kurulmuş ki ölçen herkes aynı uyumu bulur.” Bir ziyaretçi ise “Ben bu yapıya bakınca hiçbir şey hissetmiyorum; demek ki benim için güzel değil.” der. İki görüşü adlandırınız.
Çözüm. Mimar güzelliği yapının ölçülebilir özelliklerine, yani oran ve düzenine bağlamakta ve seyredenden bağımsız saymaktadır; bu nesnelci görüştür ve Aristoteles'in güzellik anlayışına yakındır. Ziyaretçi ise güzelliği kendi duygusuna bağlamaktadır: Hoşlanma yoksa güzellik de yoktur. Bu öznelci görüştür ve güzelliği seyredenin zihninde bulan Hume'un anlayışına yakındır.
Örnek 2. “Güzellik hakkında ne kanıt gösterilebilir ne de susulabilir.” düşüncesi Kant'ın estetik yargı anlayışıyla nasıl açıklanır?
Çözüm. Kant'a göre estetik yargı bir kavrama dayanmadığı için kanıtlanamaz; bir eserin güzel olduğunu, bir geometri teoremini kanıtlar gibi kimseye kabul ettiremeyiz. Ama yargı yalnızca kişisel bir beğeni de değildir; “Bu güzeldir.” diyen kişi herkesin katılmasını bekler, bu yüzden görüş ayrılığı onu rahatsız eder ve konuşmayı sürdürür. Kanıt gösterilememesi yargının öznelliğinden, susulamaması genel geçerlik iddiasından kaynaklanır.
Sık yapılan hatalar
- Hume'u nesnelci, Platon'u öznelci saymak.
- Kant'ı tümüyle öznelci ya da tümüyle nesnelci saymak; Kant ara bir görüş savunur.
- Öznelciliği “her beğeni eşit ölçüde yerindedir” biçiminde anlamak; Hume beğeninin eğitilebileceğini kabul eder.
- Nesnelci: Güzellik nesnededir. Platon (güzel ideası), Aristoteles (düzen, orantı).
- Öznelci: Güzellik seyredenin zihnindedir. Hume.
- Kant: Estetik yargı özneldir, ama herkesin onayını bekler.