Konu anlatımı
Sanat üzerine en eski kuram, onu bir taklit olarak açıklar. Antik Yunan'da buna mimesis denir. Kuramın iki büyük temsilcisi olan Platon ve Aristoteles, sanatın taklit olduğunda birleşir; ama bu taklidin değeri konusunda ayrılır. TYT'de ikisinin farkı sık sorulur. Bu alt başlıkta taklit kuramını ve iki filozofun görüşünü göreceksin.
Kuramın temel savı
Taklit (yansıtma) kuramına göre sanat eseri, sanatçının dışındaki bir gerçekliğin yansıtılmasıdır: Ressam gördüğünü, heykeltıraş bedeni, oyun yazarı insan eylemlerini taklit eder. Bu anlayışta eserin başarısı, yansıttığı şeye uygunluğuyla ölçülür. Kuram yüzyıllarca egemen olmuş; fotoğrafın bulunması ve soyut sanatın gelişmesiyle birlikte sorgulanmıştır: Hiçbir şeyi yansıtmayan bir müzik parçası ya da soyut bir resim de sanat sayılmaktadır.
Platon: kopyanın kopyası
Platon'a göre gerçek varlık idealardır; duyulur nesneler ideaların kopyasıdır. Marangoz yatak ideasına bakarak bir yatak yapar; ressam ise marangozun yaptığı yatağın görünüşünü resmeder. Böylece sanat eseri kopyanın kopyası olur ve gerçeklikten iki basamak uzaklaşır. Platon'a göre sanat ayrıca aklı değil duyguları besler ve insanı yanıltabilir; bu yüzden ideal devletinde sanatçılara, özellikle şairlere sınırlı bir yer verir.
Aristoteles: öğreten ve arındıran taklit
Aristoteles, Poetika adlı eserinde taklidi savunur. Taklit insanın doğasında vardır; insan taklit ederek öğrenir ve iyi yapılmış bir taklitten hoşlanır. Sanatçı gördüğünü olduğu gibi kopyalamaz; olayları olabilirlik ve zorunluluk yasalarına göre, yani olabilir olanı gösterecek biçimde kurar. Bu yüzden şiir, tek tek olayları anlatan tarihten daha felsefidir. Tragedya izleyicide korku ve acıma duyguları uyandırır ve onu bu duygulardan arındırır; bu arınmaya katharsis denir.
Karşılaştırma
İki filozofun görüşü şu noktalarda ayrılır:
- Taklit edilen: Platon'da duyulur nesnenin görünüşü; Aristoteles'te insan eylemleri ve olabilir olan.
- Gerçeklikle ilişki: Platon'da sanat gerçeklikten uzaklaştırır; Aristoteles'te genel olanı göstererek gerçeği kavratır.
- Duygular: Platon'da sanat duyguları kışkırtır; Aristoteles'te duyguları arındırır.
- Değer: Platon sanata kuşkuyla bakar; Aristoteles sanatı öğretici ve yararlı bulur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir ressam bir limanın resmini yapar. Bir eleştirmen “Bu resim limanın yalnızca bir açıdan, bir andaki görünüşü; limanın kendisi bile değil. Ona bakan, gerçeği gördüğünü sanarak yanılır.” der. Bir başka eleştirmen “Ressam bu limanı değil, bütün limanlardaki bekleyişi ve ayrılığı göstermiş; ona bakan, kendi yaşamını daha iyi anlar.” diye karşılık verir. İki eleştirmenin görüşü hangi filozoflara yakındır?
Çözüm. Birinci eleştirmen resmi, bir nesnenin görünüşünün kopyası ve bu yüzden gerçeklikten uzak, yanıltıcı bir şey olarak görmektedir; bu Platon'un görüşüne yakındır. İkinci eleştirmen resmin tek bir limanı değil, genel ve insana ilişkin olanı gösterdiğini ve izleyene bir şey kavrattığını savunmaktadır; bu, sanatın olabilir ve genel olanı gösterdiğini söyleyen Aristoteles'in görüşüne yakındır.
Örnek 2. Bir tiyatro izleyicisi, oyundaki kahramanın başına gelenler karşısında önce korkar ve ona acır; oyun bittiğinde ise kendini hafiflemiş ve yatışmış hisseder. Aristoteles bu deneyimi hangi kavramla açıklar?
Çözüm. Aristoteles'e göre tragedya izleyicide korku ve acıma duygularını uyandırır; izleyici bu duyguları güvenli bir ortamda, sahnedeki olaylar aracılığıyla yaşar ve onlardan arınır. Bu arınmaya katharsis denir. İzleyicinin oyun sonunda duyduğu hafifleme bu arınmanın sonucudur. Aristoteles için bu, sanatın insana yararlı olduğunun bir göstergesidir; Platon ise sanatın duyguları güçlendirmesinden kaygı duyar.
Sık yapılan hatalar
- Platon ile Aristoteles'in sanata aynı değeri verdiğini düşünmek.
- Katharsisi Platon'a bağlamak; kavram Aristoteles'e aittir.
- Aristoteles'te taklidi birebir kopyalama sanmak; sanatçı olabilir olanı gösterir.
- Platon'da sanat eserinin ideaları doğrudan taklit ettiğini sanmak; sanat, ideaların kopyası olan nesneleri taklit eder.
- Taklit kuramı: Sanat, gerçekliğin yansıtılmasıdır (mimesis).
- Platon: Sanat kopyanın kopyasıdır; gerçeklikten uzaklaştırır.
- Aristoteles: Sanat olabilir olanı gösterir; tragedya katharsis sağlar.