Konu anlatımı
Bilim felsefesi, bilimin ne olduğunu, bilimsel bilginin nasıl elde edildiğini, ne ölçüde güvenilir olduğunu ve bilimi bilim olmayandan neyin ayırdığını sorgular. Bilim insanı doğayı inceler; bilim felsefecisi ise bilim insanının yaptığı işi inceler. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla bir örnek olay ya da bir düşünürün görüşünü verir ve bunun hangi kavrama, hangi ölçüte ya da hangi yanılgı kaynağına karşılık geldiğini sorar.
Bu sayfada bilimsel bilginin özelliklerini, bilimsel yöntemin basamaklarını, Bacon'ın yanılgı kaynaklarını, tümevarım sorununu, doğrulanabilirlik ve yanlışlanabilirlik ölçütlerini, Kuhn'un paradigma kavramını ve bilim ile etik ilişkisini göreceksin. Her başlığın ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor.
Bilim felsefesinin soruları
Bilim felsefesinin başlıca soruları şunlardır: Bilim nedir? Bilimsel yöntem nedir? Bilimsel bilgi kesin midir? Bir kuramı bilimsel yapan nedir? Bilim birikerek mi ilerler, yoksa kopuşlarla mı? Bilimin değeri nedir ve bilimsel çalışmanın ahlaki sınırı var mıdır? Bu sorular deneyle değil, bilimin kavramları ve yöntemi üzerine akıl yürütmeyle ele alınır; bu yüzden bilimin değil, felsefenin sorularıdır.
Bilimsel bilginin özellikleri
Bilimsel bilgi olgulara dayanır ve gözlem ile deneyle sınanır. Nesneldir; kişiden kişiye değişmez ve başkalarınca yinelenip denetlenebilir. Sistemli ve tutarlıdır. Geneldir; tek tek olayları değil, olay türlerini açıklar ve öngörüde bulunmayı sağlar. Birikerek ilerler. Eleştiriye açıktır ve kesin değildir: Yeni gözlem ve kanıtlarla düzeltilebilir ya da değiştirilebilir. Bilimsel bilgiyi güçlü kılan, yanılmazlığı değil, sınanabilir ve düzeltilebilir olmasıdır.
Hipotez, kuram ve yasa
Bilimsel araştırma bir sorunla ve gözlemle başlar. Sorunu açıklamak için öne sürülen, henüz sınanmamış geçici açıklamaya hipotez (varsayım) denir. Hipotezden sınanabilir öngörüler çıkarılır ve bunlar deney ile gözlemle denetlenir. Birçok olguyu açıklayan, sınamalardan geçmiş kapsamlı açıklama sistemine kuram (teori), olgular arasındaki düzenli ilişkiyi bildiren genel ifadeye yasa denir. Sınamadan geçemeyen hipotez değiştirilir ya da terk edilir.
Bacon ve idoller
Francis Bacon'a göre doğayı doğru bilmek isteyen kişi işe zihnindeki yanıltıcı ön yargıları, yani idolleri ayıklamakla başlamalıdır. Soy idolleri insan doğasından, mağara idolleri kişinin yetişmesinden ve eğitiminden, çarşı-pazar idolleri dilin yanlış ve belirsiz kullanımından, tiyatro idolleri ise sorgulanmadan benimsenen öğretilerden ve otoritelerden kaynaklanır. Bacon, bilginin gözlem ve deneye dayanan tümevarım yöntemiyle elde edilmesini savunur.
Tümevarım sorunu
Bilim, sınırlı sayıda gözlemden evrensel yasalara ulaşır. David Hume, bu geçişin mantıksal bir güvencesi olmadığını göstermiştir: Bugüne kadar gözlemlenen düzenliliğin gelecekte de süreceği, yine geçmiş gözlemlere dayanılarak savunulur; bu ise kanıtlanacak olanı baştan kabul etmektir. Bu güçlüğe tümevarım sorunu denir. Sonuç olarak bilimsel genellemeler kesin değil, olasıdır.
Bilimi bilim olmayandan ayıran ölçüt
Mantıkçı pozitivistlere göre bir önerme ancak gözlem ve deneyle doğrulanabiliyorsa anlamlıdır; bu ölçüte doğrulanabilirlik denir. Karl Popper bu ölçütü yetersiz bulur: Evrensel bir önerme ne kadar çok gözlemle desteklenirse desteklensin doğrulanamaz; ama tek bir karşı örnekle yanlışlanabilir. Popper'a göre bir kuramı bilimsel yapan, yanlışlanabilir olması, yani onu çürütebilecek bir gözlemin belirtilebilmesidir.
Paradigma, bilimsel devrim ve etik
Thomas Kuhn'a göre bilim, eski bilgilere yenilerinin eklenmesiyle düz bir çizgide ilerlemez. Bilim insanları olağan dönemlerde ortak bir çerçeve, yani paradigma içinde çalışır. Paradigmanın açıklayamadığı aykırı durumlar birikince bunalım başlar; sonunda eski paradigma terk edilir ve yenisi benimsenir. Bu köklü değişime bilimsel devrim denir. Bilim ayrıca etik sorumluluk taşır: Araştırmada dürüstlük, katılımcıların onamı ve insana, canlıya, çevreye zarar vermeme gözetilmelidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. İki arkadaş “Enerji tükenir mi?” sorusunu saatlerce tartışır. Biri sözcüğü fizikteki anlamıyla, öteki “canlılık, dinçlik” anlamıyla kullandığı için bir sonuca varamazlar. Bacon'a göre bu yanılgının kaynağı hangi idoldür?
Çözüm. Tartışmanın uzamasının nedeni, aynı sözcüğün iki farklı anlamda kullanılması ve tarafların bunu fark etmemesidir. Bacon, insanların birbiriyle iletişiminden ve sözcüklerin belirsiz, yanlış kullanımından doğan yanılgılara çarşı-pazar idolleri der. Yanılgı kişinin yetişmesinden ya da bir otoriteye bağlılıktan değil, dilden kaynaklanmaktadır; çözümü kavramların baştan tanımlanmasıdır.
Örnek 2. Bir satıcı “Bu bitki çayı bağışıklığı güçlendirir.” der; çayı içip hastalananlara “Yeterince içmemişsin.”, hastalanmayanlara “Bak, işe yaradı.” diye karşılık verir. Bir araştırmacı ise “Bu ilaç, kullananlarda ateşi dört saat içinde en az bir derece düşürür.” der. Popper'a göre hangisi bilimsel bir savdır?
Çözüm. Satıcının savı hiçbir gözlemle çürütülemeyecek biçimde kurulmuştur: Sonuç ne olursa olsun sav korunmaktadır. Popper'a göre her durumu açıklayan, hiçbir olası gözlemle çelişmeyen bir sav bilimsel değildir. Araştırmacının savı ise hangi gözlemin onu çürüteceğini açıkça belirtir: Ateş dört saatte bir derece düşmezse sav yanlışlanır. Yanlışlanabilir olduğu için bilimsel olan ikinci savdır.
Örnek 3. Bir bilim tarihçisi şunu yazar: “Yer merkezli gök bilimi yüzyıllarca başarıyla kullanıldı. Gezegenlerin hareketindeki uyumsuzluklar önce modele eklenen yeni çemberlerle giderilmeye çalışıldı. Uyumsuzluklar çoğalınca Güneş merkezli model benimsendi; artık gök bilimciler aynı gökyüzüne başka sorularla bakıyordu.” Bu anlatım hangi düşünürün görüşüyle örtüşür?
Çözüm. Anlatımda bir çerçevenin uzun süre kullanılması, aykırı gözlemlerin önce çerçeve korunarak giderilmeye çalışılması, sonra çerçevenin bütünüyle değişmesi yer almaktadır. Bu aşamalar Thomas Kuhn'un olağan bilim, bunalım ve bilimsel devrim kavramlarına karşılık gelir; değişen şey paradigmadır. Kuhn'a göre bilim yalnızca birikimle değil, böyle köklü kopuşlarla da ilerler.
Sık yapılan hatalar
- Bilimsel bilgiyi kesin ve değişmez sanmak; bilimsel bilgi sınanabilir ve düzeltilebilir bilgidir.
- Hipotez ile kuramı karıştırmak: Hipotez sınanmamış geçici açıklama, kuram sınanmış kapsamlı açıklamadır.
- Doğrulanabilirlik ile yanlışlanabilirliği karıştırmak: Birincisi mantıkçı pozitivistlerin, ikincisi Popper'ın ölçütüdür.
- Yanlışlanabilir olmayı yanlış olmak sanmak; yanlışlanabilir kuram, çürütülme olanağına açık kuramdır.
- Mağara idolleri ile tiyatro idollerini karıştırmak: Mağara kişisel yetişmeden, tiyatro otorite sayılan öğretilerden kaynaklanır.
- Kuhn'a göre bilimin yalnızca birikerek ilerlediğini düşünmek; Kuhn kopuşları, yani devrimleri vurgular.
- Bilimsel bilgi: olgusal, nesnel, sınanabilir, genel, birikimli, düzeltilebilir.
- Hipotez: sınanmamış geçici açıklama.
- İdoller: soy (insan doğası), mağara (kişisel yetişme), çarşı-pazar (dil), tiyatro (otorite).
- Hume: Sınırlı gözlemden evrensel yargıya geçişin mantıksal güvencesi yoktur.
- Mantıkçı pozitivizm: doğrulanabilirlik. Popper: yanlışlanabilirlik.
- Kuhn: paradigma, olağan bilim, bunalım, bilimsel devrim.
- Bilim etik sorumluluk taşır: dürüstlük, onam, zarar vermeme.