Konu anlatımı
Hangi önermeler bilimseldir? Astroloji neden bilim sayılmaz da gök bilimi sayılır? 20. yüzyılda bu soruya iki ünlü yanıt verilmiştir: doğrulanabilirlik ve yanlışlanabilirlik. TYT'de bir örnek ya da görüş verilir ve hangi ölçüte dayandığı sorulur. Bu alt başlıkta iki ölçütü ve aralarındaki farkı göreceksin.
Doğrulanabilirlik
Doğrulanabilirlik ölçütünü, Viyana Çevresi adıyla bilinen mantıkçı pozitivistler savunur; Moritz Schlick ve Rudolf Carnap bu çevrenin önde gelen adlarıdır. Onlara göre bir önermenin anlamlı olması için, doğru olup olmadığının gözlem ve deneyle nasıl belirleneceğinin gösterilebilmesi gerekir. “Bu tel ısıtılınca uzar.” önermesi anlamlıdır; çünkü sınanabilir. Deneyle sınanamayan metafizik önermeler ise yanlış değil, anlamsız sayılır. Mantık ve matematik önermeleri bunun dışındadır; onların doğruluğu tanımlara dayanır.
Doğrulanabilirliğe eleştiri
Bu ölçütün en büyük güçlüğü bilim yasalarının kendisidir. “Bütün metaller ısıtılınca genleşir.” gibi evrensel bir önerme, geçmişteki ve gelecekteki bütün metalleri kapsar; sınırlı sayıdaki gözlemle bütünüyle doğrulanamaz. Ölçüt katı biçimde uygulanırsa bilimin yasaları da anlamsız sayılmak zorunda kalır. Bu güçlük, tümevarım sorununun bir sonucudur ve Popper'ı başka bir ölçüt aramaya yöneltmiştir.
Yanlışlanabilirlik
Popper'a göre evrensel bir önermeyi doğrulamak olanaksızdır, ama yanlışlamak mümkündür: “Bütün kargalar siyahtır.” önermesini bin siyah karga kanıtlamaz, tek bir beyaz karga çürütür. Bu yüzden bir kuramı bilimsel yapan, yanlışlanabilir olması, yani hangi gözlemin onu çürüteceğinin baştan belirtilebilmesidir. Ne olursa olsun doğru çıkacak biçimde kurulmuş, hiçbir gözlemle çelişmeyen savlar bilimsel değildir.
İyi bir kuram çok şey söyler ve bu yüzden çürütülme riski yüksektir; sınamalardan geçtikçe güç kazanır, ama hiçbir zaman kesin doğru sayılmaz. Popper bu görüşlerini Bilimsel Araştırmanın Mantığı adlı eserinde ortaya koymuştur.
Karşılaştırma
İki ölçüt şu noktalarda ayrılır:
- Savunan: Doğrulanabilirliği mantıkçı pozitivistler, yanlışlanabilirliği Popper savunur.
- Neyin ölçütü: Doğrulanabilirlik önermenin anlamlı olmasının, yanlışlanabilirlik kuramın bilimsel olmasının ölçütüdür.
- Sınamanın yönü: Birinde destekleyen gözlem aranır, ötekinde çürütebilecek gözlem.
- Metafizik: Mantıkçı pozitivistlere göre anlamsızdır; Popper'a göre bilimsel değildir, ama anlamsız da değildir.
- Bilimsel bilgi: Popper'a göre kuramlar kanıtlanmaz; henüz yanlışlanmamış tahminlerdir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir yazar şunu savunur: “İnsanlar ya içe dönüktür ya da dışa dönüktür; içe dönükler bazen dışa dönük, dışa dönükler bazen içe dönük davranır.” Bir araştırmacı ise şunu öne sürer: “Günde altı saatten az uyuyan öğrencilerin sınav ortalaması, sekiz saat uyuyanlarınkinden düşüktür.” Popper'ın ölçütüne göre iki savı değerlendiriniz.
Çözüm. Birinci sav, bir insan nasıl davranırsa davransın kendisine uyacak biçimde kurulmuştur; hiçbir davranış onu çürütemez. Yanlışlanamadığı için Popper'ın ölçütüne göre bilimsel değildir. İkinci sav hangi gözlemin kendisini çürüteceğini açıkça gösterir: Az uyuyan öğrencilerin ortalaması düşük çıkmazsa sav yanlışlanır. Yanlışlanabilir olduğu için bilimseldir; doğru çıkıp çıkmayacağı ise sınamayla belli olur.
Örnek 2. “Evrenin bir amacı vardır.” önermesini mantıkçı pozitivistler ve Popper nasıl değerlendirir?
Çözüm. Önerme hiçbir gözlem ya da deneyle sınanamaz. Mantıkçı pozitivistlere göre doğrulanamayan bir önerme anlamsızdır; bu yüzden onu bilginin dışında bırakırlar. Popper'a göre ise önerme yanlışlanamadığı için bilimsel değildir; ama bu, anlamsız olduğunu göstermez. Bilimsel olmayan önermeler felsefede tartışılabilir. İki görüş, bilim dışı kalan önermelere verdikleri değerde ayrılır.
Sık yapılan hatalar
- Yanlışlanabilir olmayı yanlış olmak sanmak; yanlışlanabilir kuram, çürütülme olanağına açık olan kuramdır.
- Bir kuramın her şeyi açıklayabilmesini güçlü yanı saymak; Popper'a göre hiçbir gözlemle çelişmeyen kuram bilimsel değildir.
- Doğrulanabilirliği Popper'a, yanlışlanabilirliği mantıkçı pozitivistlere bağlamak.
- Çok sayıda destekleyici gözlemin bir kuramı kanıtladığını düşünmek.
- Doğrulanabilirlik: mantıkçı pozitivistler; anlamlılık ölçütü.
- Yanlışlanabilirlik: Popper; bilimsellik ölçütü.
- Evrensel önerme doğrulanamaz; tek karşı örnekle yanlışlanır.