Konu anlatımı
Her bilgi bilimsel değildir. Bir bilgiyi bilimsel yapan, nasıl elde edildiği ve nasıl denetlenebildiğidir. TYT'de bir örnek olay verilir ve bunun bilimsel bilginin hangi özelliğini gösterdiği sorulur. Bu alt başlıkta bu özellikleri ve bilimsel bilgiyi öteki bilgi türlerinden ayıran noktaları göreceksin.
Başlıca özellikler
Bilimsel bilgi şu özellikleri taşır:
- Olgusaldır: Gözlenebilen olgulara dayanır.
- Nesneldir: Kişinin inancına, beğenisine göre değişmez; herkes için aynıdır.
- Sınanabilir ve yinelenebilir: Başka araştırmacılar aynı koşullarda aynı sonuca ulaşabilir.
- Sistemli ve tutarlıdır: Bilgiler düzenli bir bütün kurar ve birbiriyle çelişmez.
- Geneldir: Tek bir olayı değil, aynı türden bütün olayları açıklar.
- Öngörü sağlar: Bilinen yasalardan yola çıkılarak gelecekteki olaylar kestirilebilir.
- Birikimlidir: Önceki çalışmaların üzerine kurulur.
- Eleştiriye açıktır: Kesin ve son söz değildir; yeni kanıtlarla düzeltilir.
Nesnellik ve sınanabilirlik
Bilimde bir sonucun kabul edilmesi, onu kimin bulduğuna değil, başkalarınca denetlenip denetlenemediğine bağlıdır. Bir araştırmacı bulgusunu ve izlediği yöntemi açıklar; başka araştırmacılar aynı deneyi yineler. Aynı sonuç elde edilirse bulgu güç kazanır, edilemezse sorgulanır. Bu yüzden yalnızca bir kişinin deneyimine dayanan, yinelenemeyen ve denetlenemeyen iddialar bilimsel bilgi sayılmaz.
Kesinlik sorunu
Bilimsel bilgi çoğu zaman “kanıtlanmış, kesin bilgi” olarak düşünülür; oysa bilim tarihinde uzun süre kabul görmüş pek çok kuram sonradan değiştirilmiş ya da terk edilmiştir. Bu, bilimin zayıflığı değil, gücüdür: Bilim yanlışını bulup düzeltebilen bir bilgi türüdür. Bilimsel bilgi eldeki kanıtlara göre en iyi açıklamadır ve yeni kanıtlar karşısında değişmeye açıktır.
Öteki bilgi türlerinden farkı
Gündelik bilgi kişisel deneyime dayanır; sistemli değildir ve genellemeleri denetlenmemiştir. Dinî bilgi inanca dayanır; sınama konusu yapılmaz. Sanat özneldir ve duyguya seslenir. Felsefi bilgi akla dayanır, ama deneyle sınanmaz. Bilimsel bilgiyi hepsinden ayıran, olgulara dayanması ve herkesçe denetlenebilir bir yöntemle elde edilmesidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir laboratuvar, yeni bir alaşımın çelikten daha dayanıklı olduğunu duyurur. Başka ülkelerdeki üç laboratuvar aynı yöntemi izleyerek deneyi yineler ve aynı sonuca ulaşır. Bu durum bilimsel bilginin hangi özelliklerini gösterir?
Çözüm. Bulgunun başka laboratuvarlarca yinelenebilmesi, bilimsel bilginin sınanabilir ve yinelenebilir olduğunu gösterir. Sonucun deneyi kimin yaptığına göre değişmemesi ise nesnelliğini gösterir. Bulgu, ilk laboratuvarın sözüne güvenildiği için değil, bağımsız denetimlerden geçtiği için kabul edilmiştir. Bilimde güvenin kaynağı otorite değil, denetlenebilirliktir.
Örnek 2. Bir ders kitabında yirmi yıl önce “kesin” diye yer alan bir bilginin yeni baskıda değiştirildiğini gören bir öğrenci, “Demek ki bilime güvenilmez.” der. Bu çıkarımı değerlendiriniz.
Çözüm. Öğrencinin gözlemi doğrudur: Bilimsel bilgi değişebilir. Çıkarımı ise yanlıştır. Bilginin yeni kanıtlarla düzeltilmesi, bilimin eleştiriye açık ve kendini denetleyen bir etkinlik olduğunu gösterir. Güvenilirlik, hiç değişmemekten değil, sınanarak kabul edilmekten ve yanlışın düzeltilebilmesinden gelir. Değişmezlik iddiası taşıyan bir bilgi türü ise yanlışını düzeltme olanağından yoksundur.
Sık yapılan hatalar
- Bilimsel bilgiyi kesin, değişmez ve tartışılmaz saymak.
- Nesnelliği doğrulukla karıştırmak; nesnel bilgi kişiye göre değişmeyen ve denetlenebilen bilgidir, yanlış da çıkabilir.
- Bilimsel bilginin birikimli olmasını hiç değişmemesi olarak anlamak.
- Bilimsel bilgi olgusal, nesnel, sınanabilir, sistemli, genel ve birikimlidir.
- Bilimde güvenin kaynağı otorite değil, denetlenebilirliktir.
- Bilimsel bilgi kesin değildir; yeni kanıtlarla düzeltilir.