Konu anlatımı
Bilim nasıl ilerler? Yaygın görüşe göre her kuşak öncekinin bilgisine yenisini ekler ve bilim düz bir çizgide büyür. Thomas Kuhn, Bilimsel Devrimlerin Yapısı adlı eserinde bu görüşe karşı çıkar. TYT'de Kuhn'un görüşü çoğunlukla bir metinden çıkarım yaptırılarak sorulur. Bu alt başlıkta paradigmayı ve bilimin gelişim aşamalarını göreceksin.
Paradigma
Paradigma, bir bilim topluluğunun belli bir dönemde paylaştığı kuramların, yöntemlerin, örnek çözümlerin ve kabullerin bütünüdür. Hangi soruların sorulmaya değer olduğunu, hangi yöntemin geçerli sayılacağını ve neyin iyi bir yanıt olduğunu paradigma belirler. Bilim insanı paradigmayı eğitimi sırasında ders kitaplarından ve örnek problemlerden öğrenir; çoğu zaman onu sorgulamaz, onun içinde çalışır.
Bilimin aşamaları
Kuhn'a göre bir bilim dalının gelişimi şu aşamalardan geçer:
- Bilim öncesi dönem: Ortak bir paradigma yoktur; birbiriyle yarışan görüşler vardır.
- Olağan bilim: Topluluk bir paradigmada birleşir; araştırma, paradigmanın sınırları içinde bulmaca çözmeye benzer.
- Aykırı durumlar: Paradigmanın açıklayamadığı sonuçlar ortaya çıkar; başlangıçta göz ardı edilir ya da hataya bağlanır.
- Bunalım: Aykırı durumlar birikir, paradigmaya güven sarsılır, yeni açıklamalar aranır.
- Bilimsel devrim: Eski paradigma terk edilir, yenisi benimsenir; ardından yeni bir olağan bilim dönemi başlar.
Devrimin anlamı
Bilimsel devrimde yalnızca bir kuram değişmez; temel kavramlar, sorular ve dünyaya bakış da değişir. Kuhn bunu, aynı çizime bakıp önce bir şekli, sonra bambaşka bir şekli görmeye benzetir. Bu yüzden eski ve yeni paradigma ortak bir ölçüyle tam olarak karşılaştırılamaz; Kuhn buna eşölçülemezlik der. Yer merkezli gök biliminden Güneş merkezli gök bilimine, Newton fiziğinden Einstein fiziğine geçiş bilimsel devrim örnekleridir.
Öteki görüşlerle karşılaştırma
Birikimci görüşe göre bilim, doğrulanmış bilgilerin üst üste eklenmesiyle ilerler; Kuhn'a göre ise ilerleme kopuşlarla gerçekleşir. Popper bilim insanını kuramını sürekli çürütmeye çalışan biri olarak görür; Kuhn'a göre bilim insanı olağan dönemde paradigmasını korumaya eğilimlidir ve tek bir aykırı sonuç kuramın bırakılmasına yetmez. Kuhn ayrıca bilimi yalnızca mantıksal bir yapı olarak değil, bir topluluğun yürüttüğü tarihsel bir etkinlik olarak ele alır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir araştırma enstitüsünde genç bir fizikçi, yerleşik kuramla uyuşmayan bir ölçüm sonucu bulur. Meslektaşları önce ölçüm aletinin bozuk olduğunu düşünür; sonuç yinelenince kuramda küçük bir düzeltmeyle durumu açıklamaya çalışırlar. Kuhn'un kavramlarıyla bu tutum nasıl açıklanır?
Çözüm. Kuramla uyuşmayan sonuç, Kuhn'un aykırı durum dediği şeydir. Meslektaşların onu önce hataya bağlaması, sonra kuramı küçük bir düzeltmeyle koruması, olağan bilim döneminin tipik tutumudur: Bilim insanları içinde çalıştıkları paradigmayı korumaya eğilimlidir. Tek bir aykırı durum paradigmayı yıkmaz; aykırı durumlar birikir ve açıklanamaz hâle gelirse bunalım başlar.
Örnek 2. “Bilim, tuğlaların üst üste konmasıyla yükselen bir duvar gibidir; hiçbir tuğla yerinden sökülmez.” benzetmesine Kuhn nasıl bir itiraz yöneltirdi?
Çözüm. Benzetme, bilimin yalnızca birikimle ilerlediğini ve eski bilgilerin hep yerinde kaldığını savunur. Kuhn'a göre bu, yalnızca olağan bilim dönemleri için geçerlidir. Bilimsel devrimlerde duvarın temeli, yani paradigma değişir; eski kavramların bir bölümü bırakılır, bir bölümü yeni anlam kazanır. Kuhn'a göre bilim tarihi kesintisiz bir yükseliş değil, birikim dönemleri ile kopuşların ardışıklığıdır.
Sık yapılan hatalar
- Paradigmayı tek bir kuram sanmak; paradigma kuramları, yöntemleri ve kabulleri içeren bütün bir çerçevedir.
- Kuhn'a göre bilim insanlarının kuramlarını sürekli çürütmeye çalıştığını düşünmek; bu Popper'ın görüşüdür.
- Tek bir aykırı sonucun paradigmayı hemen değiştirdiğini sanmak.
- Kuhn'un bilimde ilerlemeyi yadsıdığını düşünmek; yadsıdığı, ilerlemenin yalnızca birikimle gerçekleştiğidir.
- Paradigma: bir bilim topluluğunun paylaştığı çerçeve.
- Sıra: olağan bilim, aykırı durumlar, bunalım, bilimsel devrim, yeni olağan bilim.
- Kuhn: Bilim yalnızca birikimle değil, kopuşlarla da ilerler.
- Eseri: Bilimsel Devrimlerin Yapısı.