Konu anlatımı
Bilim “Ne yapabiliriz?” sorusunu yanıtlar; “Ne yapmalıyız?” sorusu ise etiğin alanına girer. Bilimsel çalışmanın hem yürütülmesi hem de sonuçlarının kullanılması ahlaki sorular doğurur. TYT'de bir araştırma durumu verilir ve hangi etik ilkeyle ilgili olduğu sorulur. Bu alt başlıkta araştırma etiğini ve bilim insanının sorumluluğunu göreceksin.
Araştırma etiği
Bilimsel çalışmanın yürütülmesinde gözetilen başlıca ilkeler şunlardır:
- Dürüstlük: Veriler uydurulmaz, değiştirilmez, işe gelmeyen sonuçlar gizlenmez.
- Kaynak gösterme: Başkasının düşüncesi ve çalışması kaynak gösterilerek kullanılır; kendisininmiş gibi sunmak aşırmadır (intihal).
- Bilgilendirilmiş onam: İnsanlar üzerinde yapılan araştırmalarda katılımcı, araştırmanın amacı ve riskleri konusunda bilgilendirilir ve gönüllü olarak onay verir.
- Zarar vermeme: Katılımcıların sağlığı, güvenliği ve özel yaşamı korunur; deney hayvanlarına gereksiz acı çektirilmez.
- Açıklık: Yöntem ve sonuçlar, başkalarının denetleyebileceği biçimde paylaşılır.
Bilginin kullanımı
Bilimsel bilgi iyi amaçlarla da kötü amaçlarla da kullanılabilir. Atom çekirdeğine ilişkin bilgi hem elektrik üretiminde hem silah yapımında kullanılmıştır. Genetik, yapay zekâ ve çevreyi etkileyen teknolojiler de benzer sorular doğurur: Yapılabilen her şey yapılmalı mıdır? Sonuçlardan kim sorumludur? Bu sorular bilimin yöntemiyle değil, etik tartışmayla yanıtlanır; bu yüzden araştırmaları denetleyen etik kurullar oluşturulmuştur.
Bilim insanının sorumluluğu
Bu konuda iki görüş öne çıkar. Birincisine göre bilim insanının görevi doğruyu bulmaktır; bilginin nasıl kullanılacağına toplum ve yöneticiler karar verir. İkincisine göre bilim insanı, çalışmasının öngörülebilir sonuçlarından sorumludur ve toplumu olası tehlikeler konusunda uyarmakla yükümlüdür. Günümüzde yaygın kabul, bilimsel özgürlüğün insan onuru, canlıların yaşamı ve çevrenin korunması gibi değerlerle sınırlandığıdır.
Bilim değerlerden bağımsız mıdır?
Bilimsel yöntem, sonuçların araştırmacının isteklerine göre değil, kanıtlara göre belirlenmesini ister; bu anlamda bilim nesnel olmayı amaçlar. Ancak hangi konunun araştırılacağı, araştırmaya hangi kaynağın ayrılacağı ve sonuçların nasıl uygulanacağı değer yargılarına bağlı kararlardır. Bu yüzden bilim, yöntemi bakımından nesnelliği hedeflese de bir insan etkinliği olarak değerlerden ve toplumdan bütünüyle bağımsız değildir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir araştırmacı, yeni bir uyku ilacını denemek için gönüllüler arar. Katılımcılara ilacın olası yan etkilerini söylemez; çünkü söylerse çoğunun katılmaktan vazgeçeceğini düşünür. Araştırmacı hangi etik ilkeyi çiğnemiştir?
Çözüm. İnsanlar üzerinde yapılan araştırmalarda katılımcının, araştırmanın amacı ve taşıdığı riskler konusunda bilgilendirilmesi ve buna dayanarak gönüllü onay vermesi gerekir. Araştırmacı riskleri gizleyerek katılımcıların bilerek karar verme hakkını ellerinden almıştır. Çiğnenen ilke bilgilendirilmiş onamdır. Araştırmanın bilime katkı sağlayacak olması, katılımcıların aldatılmasını haklı çıkarmaz.
Örnek 2. Bir doktora öğrencisi, deneylerinden beklediği sonucu alamayınca hipotezine uymayan üç ölçümü çizelgeden çıkarır ve kalan ölçümleri yayımlar. Bu davranış neden bir etik ihlalidir ve bilimsel bilginin hangi özelliğine zarar verir?
Çözüm. Öğrenci, işine gelmeyen verileri gizleyerek sonuçları olduğundan farklı göstermiştir; bu, dürüstlük ilkesinin ihlalidir. Bilimsel bilgi, sonuçların eksiksiz paylaşılmasına ve başkalarınca denetlenebilmesine dayanır. Verisi seçilerek sunulmuş bir çalışma başka araştırmacıları yanlış yönlendirir, bilimin nesnelliğine ve güvenilirliğine zarar verir. Hipotezin desteklenmemesi bir başarısızlık değil, bildirilmesi gereken bir bulgudur.
Sık yapılan hatalar
- Bilimin etikle ilgisi olmadığını düşünmek; yöntem nesnelliği hedefler, ama araştırmanın yürütülmesi ve kullanımı etik sorular doğurur.
- Yararlı sonuçlar doğuracak bir araştırmada her yolun kabul edilebilir olduğunu sanmak.
- Aşırmayı yalnızca metin kopyalamak sanmak; başkasının düşüncesini, verisini ya da yöntemini kaynak göstermeden kullanmak da aşırmadır.
- Araştırma etiği: dürüstlük, kaynak gösterme, bilgilendirilmiş onam, zarar vermeme.
- Bilim “Ne yapabiliriz?” sorusunu, etik “Ne yapmalıyız?” sorusunu yanıtlar.
- Bilimsel özgürlük insan onuru ve canlı yaşamının korunmasıyla sınırlıdır.