Konu anlatımı
Bilim doğayı, toplumu ve insanı inceler; bilim felsefesi ise bilimin kendisini. “Elektron nedir?” fiziğin, “Bir kuram neye dayanarak kabul edilir?” bilim felsefesinin sorusudur. TYT'de bir sorunun bilim felsefesine ait olup olmadığı ve bilim ile felsefenin ilişkisi sorulur. Bu alt başlıkta alanın konusunu ve sorularını göreceksin.
Konusu
Bilim felsefesinin konusu bilimin kendisidir: Bilim insanlarının nasıl çalıştığını ve ortaya koydukları bilginin niteliğini felsefenin yöntemiyle inceler. Bilimin kavramlarını (yasa, kuram, açıklama, nedensellik), yöntemini ve varsayımlarını çözümler. Bilim insanı bu kavramları kullanır; bilim felsefecisi onların ne anlama geldiğini ve neye dayandığını sorar. Bilim felsefesi bilgi felsefesinin bir uzantısı sayılabilir: Bilgi felsefesi bütün bilgi türlerini, bilim felsefesi yalnızca bilimsel bilgiyi konu alır.
Temel sorular
Bilim felsefesinin soruları şu başlıklarda toplanır:
- Bilim nedir? Bilimi sanattan, dinden ve sözde bilimden ayıran ölçüt nedir?
- Bilimsel yöntem nedir? Bilim tümevarımla mı ilerler?
- Bilimsel bilgi kesin midir? Kuramlar doğrulanabilir mi?
- Bilim nasıl gelişir? Birikerek mi, devrimlerle mi?
- Bilimin değeri nedir? Bilgi kendisi için mi, yarar için mi aranır?
- Bilim insanının etik sorumluluğu nedir?
Bilim ile felsefe ilişkisi
Antik Çağ'da bilim ile felsefe ayrı değildi; doğa üzerine her araştırma felsefenin içindeydi. Yeni Çağ'dan başlayarak fizik, kimya, biyoloji ve daha sonra psikoloji ile sosyoloji kendi yöntemlerini geliştirip felsefeden ayrıldı. Bugün iki alan birbirini besler: Bilim felsefeye veri ve yeni sorular sunar; felsefe bilimin kavramlarını, yöntemini ve sınırlarını sorgular. Aralarındaki fark yöntemdedir: Bilim deney ve gözleme, felsefe akıl yürütmeye dayanır.
Bilimin değeri
Bilimin değeri konusunda iki yaklaşım vardır. Birincisine göre bilim, doğayı anlama ve merakı giderme çabası olarak kendi başına değerlidir. İkincisine göre bilimin değeri insan yaşamına sağladığı yarardan gelir; Bacon'a atfedilen “Bilgi güçtür.” sözü bu yaklaşımı özetler. Bilimin sonuçları teknolojiye dönüştüğünde yaşamı kolaylaştırdığı gibi zarar da verebilir; bu yüzden bilimin değeri sorusu etik sorularla birlikte ele alınır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “I. Işık boşlukta hangi hızla yayılır? II. Bir kuramın yüzlerce deneyle desteklenmesi onu kanıtlar mı? III. Aşılar bağışıklık sistemini nasıl uyarır? IV. Bilimsel açıklama ile mitolojik açıklamayı ayıran nedir?” Bu sorulardan hangileri bilim felsefesinin sorusudur?
Çözüm. I. ve III. sorular doğaya ilişkindir; ölçüm ve deneyle yanıtlanır. Bunlar fiziğin ve biyolojinin, yani bilimin sorularıdır. II. soru kuramların nasıl temellendirildiğini, IV. soru bilimsel açıklamanın ölçütünü sorar; ikisi de bilimin kendisi hakkındadır ve deneyle değil, akıl yürütmeyle ele alınır. II ve IV bilim felsefesinin sorularıdır.
Örnek 2. “Bilim insanı mikroskopla hücreye bakar; bilim felsefecisi ise mikroskopla bakan bilim insanına.” sözüyle anlatılmak istenen nedir?
Çözüm. Söz, iki alanın konusunun farklı olduğunu anlatır. Bilim insanının konusu doğadaki bir olgudur ve onu gözlem araçlarıyla inceler. Bilim felsefecisinin konusu ise bilim insanının etkinliğidir: Gözlem nasıl yapılır, gözlem kuramdan bağımsız mıdır, varılan sonuç neye dayanarak kabul edilir? Bilim felsefesi doğa hakkında yeni bilgi üretmez; bilgi üretme sürecini sorgular.
Sık yapılan hatalar
- Bilim felsefesini bilim tarihi ya da bilimsel bilgilerin özeti sanmak.
- Bilim felsefesinin deney yaparak sonuca vardığını düşünmek; yöntemi akıl yürütmedir.
- Felsefe ile bilimi rakip saymak; iki alan birbirini besler.
- Bilimin konusu doğa, bilim felsefesinin konusu bilimdir.
- Temel sorular: Bilim nedir, yöntemi nedir, bilgisi kesin midir, nasıl ilerler, değeri nedir?
- Bilimler zamanla felsefeden ayrılmıştır.