Konu anlatımı
Ahlak felsefesi (etik), insan eylemlerini iyi ve kötü bakımından inceler: İyi nedir, bir eylemi ahlaki yapan nedir, insan eylemlerinde özgür müdür, herkes için geçerli bir ahlak yasası var mıdır? Ahlak, bir toplumda yerleşmiş değer ve kuralların bütünüdür; etik ise bu değer ve kurallar üzerine yapılan felsefi düşünmedir. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla bir örnek olay ya da bir düşünürün görüşünü verir ve hangi ahlak anlayışına ait olduğunu sorar.
Bu sayfada ahlak felsefesinin temel kavramlarını, özgürlük sorununu, erdem ahlakını, hazcılığı, Stoacılığı, faydacılığı, bencilliği, Kant'ın ödev ahlakını ve ahlaki görecelik tartışmasını göreceksin. Her başlığın ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor.
Temel kavramlar ve sorular
İyi, ahlakça değerli olan; kötü, ahlakça değersiz olandır. Erdem, iyiye yönelmiş kalıcı karakter özelliğidir. Vicdan, kişinin kendi eylemini iyi ya da kötü diye yargılamasıdır. Sorumluluk, kişinin eyleminin sonuçlarını üstlenmesidir ve özgürlüğü gerektirir. Ahlak felsefesinin üç temel sorusu vardır: İyi ve kötünün ölçütü nedir? İnsan eylemlerinde özgür müdür? Herkes için geçerli, evrensel bir ahlak yasası var mıdır?
Özgürlük sorunu
Determinizme göre insanın eylemleri de doğadaki olaylar gibi önceki nedenlerce belirlenmiştir; özgür irade yoktur. İndeterminizme göre insan iradesi nedenlerce belirlenmemiştir; insan seçimlerinde özgürdür. Otodeterminizme göre insan baştan özgür değildir; ama aklı ve bilinci sayesinde eylemini kendisi belirleyerek özgürleşir. Fatalizme (kadercilik) göre her şey önceden belirlenmiştir ve değiştirilemez. Özgürlük yoksa sorumluluktan da söz edilemez.
Erdem ahlakı: Sokrates, Platon, Aristoteles
Sokrates'e göre erdem bilgidir; kimse bilerek kötülük yapmaz, kötülük bilgisizlikten doğar. Platon'a göre en yüksek değer iyi ideasıdır ve erdemli yaşam ona yönelmektir. Aristoteles'e göre insanın en yüksek amacı mutluluktur ve mutluluğa erdemli yaşamla ulaşılır. Erdem, aşırılık ile eksiklik arasındaki orta yoldur: Cesaret, korkaklık ile gözü karalığın ortasıdır. Erdem yalnızca bilmekle değil, yapa yapa, alışkanlıkla kazanılır.
Haz ve mutluluk: hazcılık, Epikuros, Stoa
Hazcılığa (hedonizm) göre iyi, haz veren; kötü, acı verendir. Aristippos anlık ve bedensel hazzı ölçü alır. Epikuros ise ölçülü hazcılığı savunur: Her haz seçilmeye değmez; amaç acıdan ve tedirginlikten uzak, kalıcı bir ruh dinginliğidir. Stoacılara göre mutluluk hazda değil, doğaya ve akla uygun yaşamaktadır; insan elinde olmayan şeylere üzülmemeli, tutkularına kapılmamalıdır.
Sonuca bakanlar: faydacılık ve bencillik
Faydacılığa göre bir eylemi iyi yapan, sonuçlarıdır: En çok sayıda insana en büyük mutluluğu sağlayan eylem doğrudur. Bentham hazları niceliğine göre hesaplar; Mill hazlar arasında nitelik farkı gözetir. Faydacılık, çoğunluğun yararı uğruna azınlığın haklarını çiğneyebileceği gerekçesiyle eleştirilir. Bencilliğe (egoizm) göre ise insan doğası gereği kendi çıkarını gözetir; Hobbes bu görüşün temsilcisidir.
Niyete bakan: Kant'ın ödev ahlakı
Kant'a göre bir eylemi ahlaki kılan, doğurduğu sonuç değil, dayandığı niyettir. Ahlaki eylem, eğilim ya da çıkar için değil, yalnızca ödev bilinciyle yapılan eylemdir. Ödeve uygun görünen ama korku ya da çıkar yüzünden yapılan eylem ahlaki değer taşımaz. Ölçüt evrensel ahlak yasasıdır: Öyle davran ki eyleminin ilkesi herkes için geçerli bir yasa olabilsin. İnsan hiçbir zaman yalnızca araç olarak görülmemelidir.
Evrensel ahlak yasası var mıdır?
Ahlaki göreceliğe göre iyi ve kötü toplumdan topluma, çağdan çağa değişir; herkes için geçerli bir ahlak yasası yoktur. Sofistler bu görüşün ilk temsilcileridir. Göreceliğe yöneltilen başlıca eleştiri, onun kölelik gibi uygulamaların eleştirilmesini olanaksız kılmasıdır. Evrensel yasayı kabul edenler onu farklı yerlere dayandırır: Sokrates bilgiye, Platon iyi ideasına, Kant aklın koyduğu ödeve, faydacılar genel mutluluğa.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir sürücü, boş bir sokakta park hâlindeki bir arabaya çarpar ve sileceğin altına adını ve telefonunu yazdığı bir not bırakır. Bunu, sokakta kamera olabileceğinden ve yakalanırsa ceza alacağından korktuğu için yapar. Kant bu davranışı nasıl değerlendirir? Bir faydacı nasıl değerlendirir?
Çözüm. Kant'a göre eylemin dışarıdan ödeve uygun görünmesi yetmez; onu ahlaki yapan, ödev bilinciyle yapılmasıdır. Sürücü dürüstlük ödev olduğu için değil, cezadan korktuğu için not bırakmıştır; eylemi ödeve uygundur ama ahlaki değer taşımaz. Faydacı ise niyete değil sonuca bakar: Zarar gören kişinin zararı karşılanacağı için eylemin sonucu iyidir ve eylem doğrudur.
Örnek 2. Üç arkadaş burs paralarını alır. Biri hepsini ilk hafta arkadaşlarına ısmarlayarak bitirir. İkincisi, kitap alamayan arkadaşına küçük bir borç vermeyi bile reddeder. Üçüncüsü kendi gereksinimlerini ayırdıktan sonra zor durumdaki arkadaşına yardım eder. Aristoteles'in erdem anlayışına göre üç davranışı değerlendiriniz.
Çözüm. Aristoteles'e göre erdem, aşırılık ile eksiklik arasındaki orta yoldur. Birinci öğrencinin davranışı vermede aşırılıktır; savurganlıktır. İkincinin davranışı eksikliktir; cimriliktir. Üçüncü öğrenci gerektiği kadar, gereken kişiye ve gerektiği zaman vermiştir; bu cömertlik erdemidir. Orta yol matematiksel bir ortalama değil, duruma göre aklın belirlediği uygun ölçüdür.
Örnek 3. Bir öğrenci “Her toplumun ahlakı kendine göre doğrudur; hiçbir toplum ötekini yargılayamaz.” der. Arkadaşı “Öyleyse kız çocuklarını okula göndermemeyi doğru bulan bir topluma da ‘Yanlış yapıyorsunuz.’ diyemeyiz.” diye karşılık verir. Arkadaşın karşılığı ahlaki göreceliğe yöneltilen hangi eleştiriyi dile getirir?
Çözüm. Arkadaş, göreceliğin mantıksal sonucunu göstermektedir: Ahlaki doğrunun tek ölçüsü toplumun kendi kabulü ise hiçbir uygulama dışarıdan eleştirilemez. Bu, açıkça haksız bulduğumuz uygulamaları bile yanlış sayamayacağımız anlamına gelir. Eleştiri şudur: Görecelik ahlaki eleştiriyi ve ahlaki ilerleme düşüncesini olanaksız kılar. Toplumların farklı değerlere sahip olması, hepsinin eşit ölçüde doğru olduğunu göstermez.
Sık yapılan hatalar
- Hazcılık ile faydacılığı karıştırmak: Hazcılık kişinin kendi hazzını, faydacılık en çok sayıda insanın mutluluğunu ölçü alır.
- Epikuros'u sınırsız zevk düşkünlüğünün savunucusu sanmak; Epikuros ölçülü hazzı ve ruh dinginliğini savunur.
- Kant'ta ödeve uygun eylemi ödevden dolayı yapılan eylemle aynı saymak.
- Orta yolu her durumda iki ucun tam ortası sanmak; orta yol duruma göre aklın belirlediği uygun ölçüdür.
- Determinizm ile fatalizmi aynı saymak: Determinizm nedenselliğe, fatalizm önceden çizilmiş ve değiştirilemez bir yazgıya dayanır.
- Stoa okulunun kurucusu Kıbrıslı Zenon'u Elealı Zenon ile karıştırmak.
- Ahlak yaşanan değerler bütünüdür; etik onun felsefesidir.
- Sokrates: Erdem bilgidir. Aristoteles: Erdem orta yoldur ve alışkanlıkla kazanılır.
- Aristippos anlık haz; Epikuros ölçülü haz ve ruh dinginliği.
- Stoa: Doğaya ve akla uygun yaşa; elinde olmayana üzülme.
- Faydacılık: en çok sayıda insanın en büyük mutluluğu (Bentham, Mill).
- Kant: Ahlaki değer niyettedir; ödevden dolayı yapılan eylem ahlakidir.
- Görecelik evrensel yasayı reddeder; eleştirisi, ahlaki eleştiriyi olanaksız kılmasıdır.