Konu anlatımı
Ahlak felsefesinin akımlarını anlamak için önce ortak kavramları bilmek gerekir. TYT'de bu kavramlar çoğunlukla tanımlarıyla ya da bir durumun hangi kavramla ilgili olduğu sorularak ölçülür. Bu alt başlıkta ahlak ile etiğin farkını, temel kavramları ve bir eylemin ahlaki sayılmasının koşullarını göreceksin.
Ahlak ve etik
Ahlak, bir toplumda insanların birbirleriyle ilişkilerini düzenleyen, neyin iyi neyin kötü olduğunu bildiren değer ve kuralların bütünüdür. Toplumdan topluma ve çağdan çağa değişebilir; yazılı değildir ve yaptırımı vicdan ile toplumsal kınamadır. Etik (ahlak felsefesi) ise ahlak üzerine yapılan felsefi düşünmedir: Ahlak kurallarının dayanağını, iyinin ne olduğunu ve herkes için geçerli ilkeler bulunup bulunmadığını sorgular. Ahlak yaşanır, etik sorgular.
Temel kavramlar
Ahlak felsefesinde sık kullanılan kavramlar şunlardır:
- İyi: Ahlakça değerli olan, yapılması gereken.
- Kötü: Ahlakça değersiz olan, kaçınılması gereken.
- Erdem: İyiye yönelmiş kalıcı karakter özelliği; doğruluk, cesaret, cömertlik gibi.
- Vicdan: Kişinin kendi eylemini iyi ya da kötü diye yargılayan iç ölçüsü.
- Özgürlük: Kişinin kendi kararıyla seçim yapabilmesi.
- Sorumluluk: Kişinin özgürce yaptığı eylemin sonuçlarını üstlenmesi.
- Ahlak yasası: Uyulması gereken, genel geçerlik taşıyan ahlak kuralı.
- Ahlaki karar ve ahlaki eylem: Kişinin bir değer adına bilerek ve isteyerek yaptığı seçim ve bu seçime dayanan davranış.
Bir eylem ne zaman ahlaki sayılır?
Bir davranışın ahlak bakımından değerlendirilebilmesi için bilinçli ve özgür bir seçime dayanması gerekir. Uykuda yapılan bir hareket, zor altında yapılan bir iş ya da bir hayvanın davranışı ahlaki bakımdan iyi ya da kötü diye nitelenmez. Kişi ne yaptığını bilmeli, başka türlü davranma olanağına sahip olmalı ve eylemini bir değere göre seçmelidir. Bu yüzden özgürlük, ahlakın ön koşuludur; özgür olmayan kişi sorumlu tutulamaz.
Etiğin üç sorusu
Ahlak felsefesindeki akımlar üç soruya verdikleri yanıtla birbirinden ayrılır. Birincisi: İyi ve kötünün ölçütü nedir; haz mı, yarar mı, ödev mi, erdem mi? İkincisi: İnsan ahlaki eylemlerinde özgür müdür? Üçüncüsü: Herkes için geçerli, evrensel bir ahlak yasası var mıdır? Bir soruda düşünürün görüşünü tanımak için önce bu üç sorudan hangisine yanıt verdiğine bak.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir kasada çalışan görevli, müşterinin fazla verdiği parayı fark eder. Kimse görmediği hâlde parayı geri verir ve “Vermeseydim içim rahat etmezdi.” der. Bu durumda hangi ahlak kavramları söz konusudur?
Çözüm. Görevli parayı alıkoyma olanağı varken geri vermeyi kendisi seçmiştir; bu özgür bir ahlaki karardır. Kararı dürüstlük değerine dayanır; dürüstlük bir erdemdir. “İçim rahat etmezdi.” sözü, kişinin kendi eylemini içeride yargılayan vicdanını gösterir. Dışarıdan bir denetim ya da ceza korkusu olmadığı hâlde doğru davranması, ahlaki yaptırımın kişinin içinde olduğunu ortaya koyar.
Örnek 2. Silah zoruyla kasayı açmaya zorlanan bir veznedar, soygundan ahlaki bakımdan sorumlu tutulabilir mi?
Çözüm. Sorumluluk özgürlüğü gerektirir. Veznedar kasayı kendi isteğiyle değil, hayatına yönelik bir tehdit altında açmıştır; gerçek anlamda başka türlü davranma olanağı yoktur. Özgür bir seçim bulunmadığı için eylem ona ahlaki bir suç olarak yüklenemez. Örnek, bir davranışın ahlaki bakımdan değerlendirilebilmesi için bilinçli ve özgür bir karara dayanması gerektiğini gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Ahlak ile etiği aynı saymak; ahlak yaşanan kurallardır, etik bu kuralların felsefi sorgulamasıdır.
- Ahlak kurallarını hukuk kurallarıyla karıştırmak; hukukun yaptırımı devlettir, ahlakın yaptırımı vicdan ve toplumdur.
- Özgür olmadan yapılan bir davranışı ahlaki bakımdan iyi ya da kötü diye nitelemek.
- Ahlak yaşanır, etik sorgular.
- Özgürlük olmadan sorumluluk olmaz.
- Üç soru: İyinin ölçütü nedir, insan özgür müdür, evrensel ahlak yasası var mıdır?