Konu anlatımı
Bencillik (egoizm), insan eylemlerinin temelinde kişinin kendi çıkarının bulunduğunu savunan görüştür. Bu görüşe göre başkası için yapılmış gibi görünen eylemlerin temelinde de kişinin kendi yararı bulunur. TYT'de bencillik çoğunlukla Hobbes'un görüşü üzerinden ve öteki akımlarla karşılaştırılarak sorulur. Bu alt başlıkta görüşün temel savlarını göreceksin.
Temel sav
Bencilliğe göre insan doğası gereği kendini korumaya ve kendi çıkarını artırmaya yönelir. Bir kişi başkasına yardım ettiğinde bile bunu övgü kazanmak, karşılık görmek, vicdan rahatlığı duymak ya da gelecekte kendisine de yardım edilmesini sağlamak için yapar. İyi, kişinin isteğine ve çıkarına uygun olan; kötü, ona zarar verendir. Bu yüzden herkes için geçerli, kişinin çıkarından bağımsız bir iyi yoktur.
Hobbes'un insan anlayışı
Thomas Hobbes'a göre insanı harekete geçiren temel güdü kendini koruma isteğidir. İnsanlar güç, güvenlik ve çıkar peşindedir; aynı şeyi isteyen iki kişi birbirinin rakibi olur. Hobbes bu durumu “İnsan insanın kurdudur.” sözüyle anlatır. Ona göre iyi ve kötü, şeylerin kendisinde bulunan nitelikler değildir; insan arzu ettiği şeye iyi, kaçındığı şeye kötü der. Hobbes'un devlet anlayışı da bu insan görüşüne dayanır.
Öteki akımlardan farkı
Bencillik, kendisine yakın görünen akımlardan şu noktalarda ayrılır:
- Hazcılıktan: Hazcılıkta ölçü hazdır; bencillikte ölçü çıkar ve kendini korumadır. Çıkar, haz vermeyen bir şeyi de gerektirebilir.
- Faydacılıktan: Faydacılık herkesin mutluluğunu hesaba katar; bencillik yalnızca eylemi yapanın çıkarını.
- Ödev ahlakından: Kant'a göre çıkar için yapılan eylem ahlaki değer taşımaz; bencilliğe göre ise her eylemin ardında zaten çıkar vardır.
Eleştiriler
Bencilliğe yöneltilen ilk eleştiri, kimsenin görmediği ve hiçbir karşılık beklenmeyen özverili eylemleri açıklayamadığıdır. Bencilliği savunanlar bu eylemlerde de bir iç doyum arandığını söyler; eleştirenler ise bu durumda “çıkar” sözcüğünün her şeyi kapsayacak kadar genişletildiğini ve anlamını yitirdiğini ileri sürer. İkinci eleştiri, herkesin yalnızca kendi çıkarını gözettiği bir toplumda güvenin ve iş birliğinin sürdürülemeyeceğidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir iş insanı her yıl bir okulun onarımını üstlenir ve bunu basına duyurur. Bir düşünür şöyle der: “Bu bağışın ardında da bir hesap var: tanınmak, saygınlık kazanmak ve işlerini büyütmek. İnsan hiçbir şeyi karşılıksız yapmaz.” Düşünürün ahlak anlayışı nedir? Kant'ın görüşünü benimseyen biri aynı bağışı nasıl değerlendirir?
Çözüm. Düşünür, özverili görünen bir eylemi kişinin kendi çıkarıyla açıklamakta ve bunu bütün insan eylemlerine genellemektedir; bu bencilliktir (egoizm). Kant'ın görüşünü benimseyen biri ise eylemin niyetine bakar: Bağış saygınlık kazanmak için yapıldıysa ödeve uygun görünse de ahlaki değer taşımaz; yalnızca yardım etmenin ödev olduğu bilinciyle yapıldıysa ahlakidir. Bencillik her eylemde çıkar görür; Kant çıkarsız eylemin mümkün olduğunu savunur.
Örnek 2. “Bir eylem, onu yapana haz veriyorsa iyidir.”, “Bir eylem, onu yapanın çıkarına hizmet ediyorsa iyidir.” ve “Bir eylem, etkilenen herkesin mutluluğunu artırıyorsa iyidir.” yargıları hangi akımlara aittir?
Çözüm. Birinci yargı ölçü olarak kişinin kendi hazzını alır; bu hazcılıktır. İkinci yargı ölçü olarak kişinin çıkarını alır; bu bencilliktir. Üçüncü yargı eylemden etkilenen herkesin mutluluğunu ölçü alır; bu faydacılıktır. İlk ikisinde ölçü eylemi yapan kişidir; üçüncüsünde ise herkes eşit olarak hesaba katılır. Üç akımı ayırırken kimin ve neyin ölçü alındığına bakılır.
Sık yapılan hatalar
- Bencilliği faydacılıkla karıştırmak; faydacılıkta ölçü herkesin mutluluğudur.
- “İnsan insanın kurdudur.” sözünü Rousseau'ya ya da Locke'a bağlamak; söz Hobbes'un insan anlayışını anlatır.
- Bencilliği yalnızca kaba çıkarcılık sanmak; görüş, özverili davranışların ardında da kişisel bir yarar bulunduğunu savunur.
- Bencillik: İnsan doğası gereği kendi çıkarını gözetir.
- Hobbes: Temel güdü kendini korumadır; iyi, kişinin arzu ettiği şeydir.
- Hazcılık hazzı, bencillik çıkarı, faydacılık herkesin mutluluğunu ölçü alır.