Konu anlatımı
Kant'a göre bir eylemi ahlaki yapan, ne sağladığı mutluluk ne de doğurduğu yarardır; eylemin hangi niyetle yapıldığıdır. Bu görüş ödev ahlakı diye anılır. TYT'de Kant çoğunlukla bir örnek olay üzerinden sorulur: Davranış doğrudur, ama ahlaki midir? Bu alt başlıkta iyi istemeyi, ödevi ve evrensel ahlak yasasını göreceksin.
İyi isteme ve ödev
Kant'a göre dünyada koşulsuz olarak iyi sayılabilecek tek şey iyi istemedir (iyi niyet). Zekâ, cesaret, zenginlik gibi şeyler kötü amaçlarla da kullanılabilir; iyi isteme ise sonuç ne olursa olsun değerlidir. İyi isteme, eylemi yalnızca ödev olduğu için yapma kararlılığıdır. Ödev, aklın koyduğu ahlak yasasına duyulan saygıdan dolayı bir eylemi yapma zorunluluğudur; kaynağı dışarıdaki bir otorite değil, insanın kendi aklıdır.
Ödeve uygun ve ödevden dolayı
Kant iki tür eylemi kesin biçimde ayırır. Ödeve uygun eylem, dışarıdan bakıldığında doğru olan, ama çıkar, korku ya da eğilim yüzünden yapılan eylemdir. Ödevden dolayı eylem ise yalnızca doğru olduğu için yapılır. Müşterisini kaybetmemek için dürüst davranan bir satıcının davranışı ödeve uygundur, ama ahlaki değer taşımaz. Ahlaki değer taşıyan, kimse görmese ve hiçbir yararı olmasa da dürüst davranmaktır.
Koşulsuz buyruk ve evrensel yasa
Kant buyrukları ikiye ayırır. Koşullu buyruk bir amaca bağlıdır: “Sağlıklı olmak istiyorsan spor yap.” Koşulsuz (kategorik) buyruk hiçbir amaca bağlı değildir: “Yalan söyleme.” Ahlak yasası koşulsuz buyruktur. Kant onu şöyle dile getirir: Öyle davran ki eyleminin dayandığı ilke, aynı zamanda herkes için geçerli genel bir yasa olabilsin. Bir ilkeyi herkesin benimsemesini isteyemiyorsan, o ilkeye göre davranmak ahlaka aykırıdır.
İnsanı amaç olarak görmek
Kant ahlak yasasını ikinci bir biçimde de dile getirir: İnsanlığa, kendinde ve başkalarında, hiçbir zaman yalnızca araç olarak değil, her zaman aynı zamanda amaç olarak davran. İnsan akıl sahibi bir varlık olarak onur taşır; kimse bir başkasının amacı uğruna kullanılamaz. Kant'a göre insan, yasayı kendi aklıyla koyduğu ve ona kendi isteğiyle uyduğu için özgürdür; buna özerklik denir. Kant ahlak görüşünü Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi ve Pratik Aklın Eleştirisi adlı eserlerinde işler.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir futbolcu, hakemin görmediği bir pozisyonda topa eliyle dokunduğunu kendiliğinden söyler. Birinci olasılıkta bunu, maç yayınlandığı için durumun sonradan ortaya çıkacağını ve ceza alacağını düşündüğünden yapar. İkinci olasılıkta ise kimsenin fark etmeyeceğinden emindir; yalnızca doğru olan bu olduğu için söyler. Kant iki durumu nasıl değerlendirir?
Çözüm. İki durumda da davranış aynıdır ve dışarıdan bakıldığında doğrudur. Birinci durumda futbolcuyu harekete geçiren ceza korkusudur; eylem ödeve uygundur, ama ödevden dolayı yapılmamıştır ve Kant'a göre ahlaki değer taşımaz. İkinci durumda eylem yalnızca doğru olduğu için, yani ödevden dolayı yapılmıştır; ahlaki değer taşıyan budur. Kant için belirleyici olan sonuç değil, eylemin dayandığı niyettir.
Örnek 2. Borç para isteyen biri, geri ödeyemeyeceğini bildiği hâlde “Haftaya öderim.” diye söz vermeyi düşünür. Bu ilkenin ahlaka uygun olup olmadığı evrensel yasa ölçütüyle nasıl sınanır?
Çözüm. Kişinin ilkesi şudur: “İşime geldiğinde tutmayacağım sözler veririm.” Bu ilkenin herkes için geçerli bir yasa olduğunu düşünelim. Herkes tutmayacağı sözler verirse söze kimse güvenmez ve söz vermek anlamını yitirir; ilke kendi kendini ortadan kaldırır. Evrensel yasa olarak istenemeyen bu ilkeye göre davranmak Kant'a göre ahlaka aykırıdır. Ayrıca karşıdaki kişi yalnızca bir araç olarak kullanılmış olur.
Sık yapılan hatalar
- Doğru sonuç veren her eylemi Kant'a göre ahlaki saymak; Kant sonuca değil niyete bakar.
- Ödeve uygun eylem ile ödevden dolayı eylemi karıştırmak.
- Kant'ın ödevini dışarıdan dayatılan bir emir sanmak; ödevin kaynağı insanın kendi aklıdır.
- Koşulsuz buyruğu koşullu buyrukla karıştırmak: “İstiyorsan” ile başlayan buyruk koşulludur.
- Koşulsuz iyi olan tek şey iyi istemedir.
- Ödevden dolayı yapılan eylem ahlakidir; ödeve yalnızca uygun olan değildir.
- Evrensel yasa: Eyleminin ilkesi herkes için yasa olabilsin.
- İnsan yalnızca araç değil, her zaman amaçtır.