Konu anlatımı
Antik Çağ'ın üç büyük filozofu ahlakı kurallar ya da sonuçlar üzerinden değil, erdem üzerinden düşünür: Sorulan soru “Hangi eylem doğrudur?” değil, “Nasıl bir insan olmalıyım?” sorusudur. TYT'de Sokrates'in erdem ve bilgi, Aristoteles'in orta yol görüşü sık sorulur. Bu alt başlıkta üç filozofun erdem anlayışını göreceksin.
Sokrates: erdem bilgidir
Sokrates'e göre iyi olanı gerçekten bilen kişi onu yapar. Hiç kimse bilerek kötülük yapmaz; kötülük yapan, o an kendisi için iyi olanın ne olduğu konusunda yanılmaktadır. Demek ki kötülüğün kaynağı bilgisizlik, erdemin kaynağı bilgidir. Erdem bilgi olduğuna göre öğretilebilir de. Bu bilgi herkes için aynıdır; bu yüzden Sokrates, iyinin kişiye göre değiştiğini savunan sofistlere karşı evrensel bir ahlakı savunur.
Platon: iyi ideası
Platon hocasının görüşünü idealar kuramına bağlar. Tek tek iyi eylemleri iyi yapan, hepsinin pay aldığı iyi ideasıdır; iyi ideası en yüksek ideadır. Erdemli yaşam, aklın yönetiminde bu ideaya yönelmiş yaşamdır. Platon'a göre ruhun akıl, yürek ve istek olmak üzere üç yanı vardır; bunlara bilgelik, cesaret ve ölçülülük erdemleri karşılık gelir. Her yan kendi işini yaptığında ortaya çıkan uyum ise adalettir.
Aristoteles: mutluluk ve orta yol
Aristoteles'e göre her eylem bir iyiyi amaçlar; en yüksek iyi, başka bir şey için değil, kendisi için istenen mutluluktur. İnsan mutluluğa, kendisine özgü yetiyi, yani aklı erdeme uygun biçimde kullanarak ulaşır. Erdem, biri aşırılık öteki eksiklik olan iki ucun arasındaki orta yoldur: Cesaret, korkaklık ile gözü karalığın; cömertlik, cimrilik ile savurganlığın ortasıdır. Orta yol herkes için aynı noktada değildir; doğru zamanda, doğru kişiye, doğru ölçüde davranmayı akıl belirler.
Erdem nasıl kazanılır?
Aristoteles bu noktada Sokrates'ten ayrılır: Erdemi bilmek, erdemli olmaya yetmez. İnsan adil işler yaparak adil, cesur işler yaparak cesur olur; erdem yinelenen eylemlerle kazanılan bir alışkanlıktır. Bu yüzden eğitim ve örnek alma önemlidir. Sokrates için kötülük bir bilgi eksikliğidir; Aristoteles'e göre ise insan iyiyi bildiği hâlde, iradesi zayıf olduğu için ona uygun davranmayabilir. Aristoteles bu görüşlerini Nikomakhos'a Etik adlı eserinde işler.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir düşünüre göre sigaranın zararını gerçekten bilen biri sigara içmez; içiyorsa bu zararı yalnızca duymuş, ama gerçekten kavramamıştır. Bu düşünce hangi filozofun hangi görüşüyle örtüşür? Aristoteles buna ne derdi?
Çözüm. Düşünce, iyi olanı bilenin onu yapacağını, yanlış davranışın bilgisizlikten kaynaklandığını savunmaktadır; bu Sokrates'in “erdem bilgidir” görüşüdür. Aristoteles ise bilmenin yetmediğini söylerdi: İnsan zararı bildiği hâlde alışkanlığına ya da isteğine yenilebilir. Ona göre doğru davranış yalnızca bilgiyle değil, doğru eylemlerin yinelenmesiyle kazanılan alışkanlıkla yerleşir.
Örnek 2. Üç hakem düşün: Birincisi en küçük itirazda kart çıkarır. İkincisi sert fauller karşısında bile düdük çalmaya çekinir. Üçüncüsü oyunun akışını bozmaz, ama gerektiğinde kararlılıkla ceza verir. Aristoteles'in erdem anlayışına göre hangisi erdemli davranmaktadır?
Çözüm. Aristoteles'e göre erdem, fazlası da azı da kusur olan bir konuda doğru ölçüyü tutturmaktır. Birinci hakem gereğinden sert davranarak aşırıya, ikinci hakem gerekeni yapmayarak eksikliğe düşmüştür. Üçüncü hakem doğru zamanda ve doğru ölçüde davranmıştır; erdemli olan odur. Bu ölçü bir kural kitabından ezberlenmez; deneyimle ve aklın duruma göre verdiği kararla bulunur. Orta yol, iki ucun tam ortası değil, duruma en uygun olandır.
Sık yapılan hatalar
- “Erdem bilgidir” görüşünü Aristoteles'e bağlamak; görüş Sokrates'e aittir.
- Orta yolu her zaman iki ucun tam ortası sanmak; orta yol duruma göre aklın belirlediği ölçüdür.
- Aristoteles'te mutluluğu haz ile özdeş saymak; mutluluk, aklın erdeme uygun etkinliğidir.
- Sokrates: Erdem bilgidir; kimse bilerek kötülük yapmaz.
- Platon: En yüksek değer iyi ideasıdır; bilgelik, cesaret, ölçülülük ve adalet.
- Aristoteles: Amaç mutluluk, erdem orta yol; erdem alışkanlıkla kazanılır.