Konu anlatımı
Faydacılık (utilitarizm), bir eylemin doğruluğunu doğurduğu sonuçlara göre değerlendirir: Doğru eylem, ondan etkilenen herkes için en çok mutluluğu sağlayan eylemdir. TYT'de faydacılık hem tanımıyla hem de kendisine yöneltilen eleştirilerle sorulur. Bu alt başlıkta Bentham'ı, Mill'i ve faydacılığa yöneltilen başlıca itirazları göreceksin.
Temel ilke
Faydacılığa göre bir eylem, mutluluğu artırdığı ölçüde doğru, azalttığı ölçüde yanlıştır. Mutluluk hazzın bulunması ve acının bulunmaması demektir. Hazcılıktan farkı şudur: Ölçü, eylemi yapan kişinin hazzı değil, eylemden etkilenen herkesin mutluluğudur ve hesapta herkes eşit sayılır. Bu ilke “en çok sayıda insanın en büyük mutluluğu” diye özetlenir. Eylemin niyeti değil, sonucu belirleyicidir; bu yüzden faydacılık sonuççu bir ahlak anlayışıdır.
Bentham: haz hesabı
Akımın kurucusu Jeremy Bentham'a göre doğa insanı iki efendinin, haz ve acının yönetimine vermiştir. Hazlar arasında nitelik farkı yoktur; yalnızca nicelik farkı vardır. Bir eylemin doğuracağı haz ve acı; yoğunluğu, süresi, kesinliği, yakınlığı ve kaç kişiyi etkilediği gibi ölçütlerle hesaplanabilir. Hangi seçeneğin toplam mutluluğu daha çok artırdığı bu hesapla bulunur.
Mill: hazların niteliği
John Stuart Mill, Bentham'ın ilkesini korur; ama hazların yalnızca niceliğiyle ölçülemeyeceğini savunur. Düşünmenin, öğrenmenin, sanatın ve dostluğun verdiği zihinsel hazlar, bedensel hazlardan nitelikçe üstündür. Mill bunu ünlü karşılaştırmasıyla anlatır: Doyurulmuş bir domuz olmaktansa doyurulmamış bir insan, doyurulmuş bir budala olmaktansa doyurulmamış bir Sokrates olmak yeğdir. Hangi hazzın üstün olduğuna, ikisini de tatmış olanlar karar verebilir.
Eleştiriler
Faydacılığa yöneltilen başlıca eleştiriler şunlardır:
- Haklar ve adalet: Toplam mutluluğu artırmak uğruna bir kişinin ya da azınlığın hakları çiğnenebilir; oysa bazı haklar pazarlık konusu yapılamaz.
- Ölçme güçlüğü: Mutluluk tam olarak ölçülemez ve kişiler arasında karşılaştırılamaz.
- Sonuçların bilinmezliği: Bir eylemin bütün sonuçları önceden kestirilemez.
- Niyetin göz ardı edilmesi: Kötü niyetle yapılıp rastlantıyla iyi sonuç veren bir eylem doğru sayılmak zorunda kalır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir kasabada herkesin çok sevdiği yıllık şenlik, bu yıl ancak tek bir ailenin bahçesine izinsiz girilerek yapılabilecektir. Bir görevli “Binlerce kişi eğlenecek, yalnızca bir aile rahatsız olacak; toplam mutluluk açık.” der. Aile ise “Evimizin dokunulmazlığı oylamayla kaldırılamaz.” diye karşılık verir. Ailenin itirazı faydacılığa yöneltilen hangi eleştiriye örnektir?
Çözüm. Görevli toplam mutluluğu hesaplamakta ve çoğunluğun kazancını azınlığın kaybından büyük bulmaktadır; bu faydacı bir akıl yürütmedir. Aile ise bir hakkın, yani konut dokunulmazlığının, mutluluk hesabına konu edilemeyeceğini savunur. Bu, faydacılığa yöneltilen haklar ve adalet eleştirisidir: Toplam yararı ölçü alan bir hesap, sayıca az olanların haklarını çiğneyebilir.
Örnek 2. Bir kişi bütün gün basit bir bilgisayar oyunu oynayarak çok eğlendiğini, bir başkası zor bir müzik aletini öğrenirken zorlandığını ama büyük bir doyum duyduğunu söyler. Bentham ve Mill bu iki hazzı nasıl karşılaştırır?
Çözüm. Bentham'a göre hazlar arasında nitelik farkı yoktur; hangisi daha yoğun ve daha uzun süreli haz veriyorsa o daha değerlidir. Bu hesaba göre oyunun verdiği haz daha büyükse oyun yeğlenir. Mill'e göre ise zihinsel yetileri kullanan hazlar nitelikçe üstündür; müzik aletini öğrenmenin verdiği doyum, daha az yoğun olsa bile daha değerlidir. İki filozof ilkede birleşir, hazzın ölçülmesinde ayrılır.
Sık yapılan hatalar
- Faydacılığı kişinin kendi çıkarını gözetmesi sanmak; ölçü herkesin mutluluğudur ve eylemi yapan da yalnızca bir kişi sayılır.
- Bentham ile Mill'i ters eşleştirmek: Bentham nicelik, Mill nitelik der.
- Faydacılığın niyete baktığını düşünmek; faydacılık sonuca bakar.
- Faydacılık: en çok sayıda insanın en büyük mutluluğu; sonuca bakar.
- Bentham: haz hesabı, nicelik. Mill: hazların niteliği.
- Temel eleştiri: Toplam yarar uğruna bireyin ya da azınlığın hakları çiğnenebilir.