Konu anlatımı
Bir insanı yaptığı iyilikten dolayı över, kötülükten dolayı kınarız. Bu, onun başka türlü de davranabileceğini varsaydığımızı gösterir. Peki insan gerçekten özgür müdür? TYT'de bu soruya verilen dört yanıt tanımlarıyla sorulur. Bu alt başlıkta bu yanıtları ve özgürlük ile sorumluluk arasındaki bağı göreceksin.
Determinizm ve fatalizm
Determinizm (belirlenimcilik), evrendeki her olayın önceki nedenlerin zorunlu sonucu olduğunu savunur. İnsan da doğanın bir parçasıdır; kararları kalıtımının, yetişmesinin ve içinde bulunduğu koşulların sonucudur. Bu görüşün katı biçimine göre özgür irade bir yanılsamadır. Fatalizm (kadercilik) ise olup biten her şeyin önceden belirlendiğini ve insanın bunu değiştiremeyeceğini savunur. Determinizm neden-sonuç zincirine, fatalizm önceden çizilmiş bir yazgıya dayanır.
İndeterminizm
İndeterminizm (belirlenmezcilik), insan iradesinin önceki nedenlerce zorunlu olarak belirlenmediğini savunur. İnsan, aynı koşullarda başka türlü de davranabilirdi; seçimi gerçekten kendisine aittir. Bu görüşe göre insan özgürdür ve bu yüzden eylemlerinden tümüyle sorumludur. Eleştirenler, hiçbir nedene bağlı olmayan bir seçimin özgür bir karardan çok rastlantıya benzeyeceğini söyler.
Otodeterminizm
Otodeterminizm (öz belirlenim), iki görüş arasında bir yol arar. İnsan doğa yasalarına ve toplumsal koşullara bağlıdır; ama akıl ve bilinç sahibi olduğu için bu koşulları tanıyabilir ve eylemini kendi koyduğu ilkelere göre belirleyebilir. Özgürlük hazır verilmiş bir şey değil, kazanılan bir şeydir. Kant'a göre de özgürlük, canının istediğini yapmak değil, insanın kendi aklının koyduğu yasaya uymasıdır; buna özerklik denir.
Özgürlük ve sorumluluk
Dört görüşün ahlak bakımından sonucu farklıdır. İnsan hiç özgür değilse yaptıklarından sorumlu tutulamaz; övgü de kınama da anlamını yitirir. İnsan özgürse seçimlerinin sonuçlarını üstlenmek zorundadır. Sartre bu bağı en uç noktaya taşır: İnsan özgürlüğe mahkûmdur; seçmemek de bir seçimdir ve insan ne olduğundan kendisi sorumludur. Özgürlük ile sorumluluk birlikte artar ya da birlikte azalır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “I. İnsan ne yaparsa yapsın başına gelecek olan baştan bellidir. II. İnsanın kararları, kalıtımının ve çocukluğunda yaşadıklarının kaçınılmaz sonucudur. III. İnsan koşullarını tanıdığı ve aklını kullandığı ölçüde kendi yolunu kendisi çizer.” Bu yargılar özgürlük sorununa verilen hangi yanıtlara karşılık gelir?
Çözüm. I. yargı her şeyin önceden belirlendiğini ve değiştirilemeyeceğini bildirir; bu fatalizmdir. II. yargı insan kararlarını kalıtım ve yaşantı gibi önceki nedenlerin zorunlu sonucu sayar; bu determinizmdir. III. yargı insanın koşullara bağlı olduğunu kabul eder, ama aklı sayesinde kendini belirleyebildiğini savunur; bu otodeterminizmdir. Fatalizm ile determinizm arasındaki fark, belirleyenin yazgı mı yoksa nedensellik mi olduğudur.
Örnek 2. Bir avukat mahkemede şunu savunur: “Müvekkilim çocukluğunu şiddet içinde geçirdi; başka türlü biri olamazdı. Bu yüzden yaptığından sorumlu tutulamaz.” Bu savunma hangi görüşe dayanır ve hangi sonucu doğurur?
Çözüm. Avukat, kişinin eylemini geçmiş yaşantılarının zorunlu sonucu olarak görmektedir; savunma determinizme dayanır. Bu görüş tutarlı biçimde uygulanırsa yalnızca bu sanığın değil, hiç kimsenin eyleminden sorumlu tutulamayacağı sonucuna varılır; çünkü herkesin eyleminin önceki nedenleri vardır. Örnek, özgürlük kabul edilmeden sorumluluk kavramının temellendirilemeyeceğini gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Determinizm ile fatalizmi aynı saymak; biri nedenselliğe, öteki yazgıya dayanır.
- İndeterminizmi nedensiz, rastgele davranmak olarak anlamak; savunulan, iradenin zorunlu olarak belirlenmediğidir.
- Otodeterminizmi sınırsız özgürlük sanmak; koşulların varlığını kabul eder, insanın aklıyla kendini belirlediğini savunur.
- Determinizm: Eylemler önceki nedenlerce belirlenmiştir.
- İndeterminizm: İrade belirlenmemiştir; insan özgürdür.
- Otodeterminizm: İnsan aklıyla kendini belirleyerek özgürleşir.
- Fatalizm: Her şey önceden belirlenmiştir ve değiştirilemez.