Konu anlatımı
Farklı toplumların farklı ahlak kuralları vardır. Bu olgudan nasıl bir sonuç çıkarmak gerekir: Ahlak bütünüyle göreceli midir, yoksa farklılıkların ardında herkes için geçerli ilkeler bulunabilir mi? TYT'de görecelikle bağdaşan ve bağdaşmayan yargılar ile göreceliğe yöneltilen eleştiri sorulur. Bu alt başlıkta iki tarafı da göreceksin.
Ahlaki görecelik
Ahlaki göreceliğe (rölativizm) göre iyi ve kötü hakkındaki yargılar kişiden kişiye, toplumdan topluma ve çağdan çağa değişir; hiçbir ahlak kuralı her yerde ve her zaman geçerli değildir. Bir davranışın değeri, içinde gerçekleştiği toplumun ölçülerine göre belirlenir. Antik Çağ'da sofistler bu görüşü savunmuştur; Protagoras'ın “İnsan her şeyin ölçüsüdür.” sözü ahlak alanına da uygulanır. Görecelik, evrensel bir ahlak yasasının varlığını reddeder.
Göreceliği destekleyen gerekçeler
Göreceliği savunanlar önce olgulara dayanır: Selamlaşmadan evliliğe, yeme içmeden yaşlılara davranışa kadar pek çok konuda toplumların kuralları birbirinden farklıdır. İkinci gerekçe hoşgörüdür: Kendi değerlerini evrensel sayan toplumlar, başkalarına bu değerleri zorla kabul ettirmeye kalkabilir; görecelik ise her kültürün kendi bağlamında anlaşılmasını ister.
Göreceliğe yöneltilen eleştiriler
Göreceliğe karşı çıkanlar şu noktaları öne sürer:
- Olgudan değere geçiş: Toplumların farklı kurallara sahip olması, bu kuralların hepsinin eşit ölçüde doğru olduğunu göstermez.
- Eleştirinin olanaksızlığı: Tek ölçü toplumun kabulü ise kölelik gibi uygulamalar bile, onları benimseyen toplum için yanlış sayılamaz.
- İlerlemenin anlamsızlaşması: Bir toplumun eski bir uygulamayı bırakması “daha iyiye gitmek” değil, yalnızca “değişmek” olur.
- Kendi içinde güçlük: “Herkes başka toplumların değerlerine hoşgörü göstermelidir.” yargısı, evrensel bir kural gibi ileri sürülmektedir.
Evrensel ahlak yasasını savunanlar
Evrensel bir ahlak yasası bulunduğunu savunan filozoflar, bu yasayı farklı kaynaklara dayandırır. Sokrates'e göre iyinin bilgisi herkes için aynıdır. Platon iyiyi değişmez bir ideada bulur. Kant'a göre ahlak yasası aklın koyduğu ödevdir ve akıl sahibi her varlığı bağlar. Faydacılar ölçüyü herkesin mutluluğunda görür. Buna karşılık hazcılık ve bencillik ölçüyü kişinin kendi hazzına ya da çıkarına bağladıkları için evrensel bir yasaya ulaşmaz.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir dil öğretmeni öğrencilerine şunu anlatır: “Çalıştığım bir ülkede öğretmenin gözünün içine bakmak saygı, bir başkasında saygısızlık sayılıyordu. Demek ki davranışların iyi ya da kötü olması, onları değerlendiren topluma bağlıdır.” Bu sonuçla “Her akıl sahibi varlığı bağlayan, koşullara göre değişmeyen ahlak ilkeleri vardır.” yargısı bağdaşır mı?
Çözüm. Öğretmen, aynı davranışın farklı toplumlarda farklı değerlendirildiği gözleminden, davranışların değerinin topluma bağlı olduğu sonucuna varmaktadır; bu ahlaki göreceliktir. Koşullara göre değişmeyen ve herkesi bağlayan ilkeler bulunduğu yargısı ise evrensel bir ahlak yasasını savunur; görecelikle bağdaşmaz. Bu yargı Kant'ın ödev ahlakına uygundur. Görecelikle bağdaşan yargılar, değerlerin yere ve zamana göre değiştiğini bildirenlerdir.
Örnek 2. Bir ülkede yüz yıl önce kadınların oy kullanması yasaktı; bugün herkes oy kullanabiliyor. Bir öğrenci bu değişikliği “ahlaki ilerleme” olarak niteler. Tutarlı bir görececi bu nitelemeyi kabul edebilir mi?
Çözüm. Kabul edemez. İlerlemeden söz edebilmek için eski ve yeni durumu karşılaştıracak, toplumun o günkü kabulünden bağımsız bir ölçü gerekir. Görecelik ise böyle bir ölçünün bulunmadığını, her dönemin kendi kabulüne göre doğru olduğunu savunur. Bu durumda değişiklik yalnızca bir farklılaşmadır; daha iyiye gidiş sayılamaz. Bu sonuç, göreceliğe yöneltilen eleştirilerden biridir: Görecelik ahlaki ilerleme düşüncesini anlamsız kılar.
Sık yapılan hatalar
- Toplumların farklı kurallara sahip olmasını göreceliğin kanıtı saymak; farklılık bir olgudur, hepsinin doğru olması ise ayrı bir iddiadır.
- Göreceliği hoşgörüyle özdeş saymak; hoşgörüyü herkes için geçerli bir değer olarak savunmak görecelikle bağdaşmaz.
- Faydacılığı görecelik sanmak; faydacılık herkes için geçerli tek bir ölçü önerir.
- Görecelik: İyi ve kötü topluma ve çağa göre değişir; evrensel yasa yoktur.
- Temel eleştiri: Görecelik ahlaki eleştiriyi ve ilerleme düşüncesini olanaksız kılar.
- Evrensel yasayı savunanlar: Sokrates, Platon, Kant, faydacılar.