Konu anlatımı
Hazcılık (hedonizm), insanın doğası gereği hazza yöneldiğini ve acıdan kaçtığını, bu yüzden iyinin haz, kötünün acı olduğunu savunur. Ancak hazcı filozoflar hangi hazzın seçilmesi gerektiği konusunda ayrılır. TYT'de Aristippos ile Epikuros'un farkı sık sorulur. Bu alt başlıkta iki görüşü karşılaştırmalı olarak göreceksin.
Aristippos: anlık haz
Sokrates'in öğrencilerinden Kireneli Aristippos'a göre yaşamın amacı hazdır ve en değerli haz, şu anda duyulan bedensel hazdır. Geçmiş artık yoktur, gelecek belirsizdir; elde olan yalnızca şimdiki andır. Bu yüzden insan önüne çıkan hazzı ertelememelidir. Aristippos yine de insanın hazza köle olmamasını, ona egemen olmasını öğütler. Onun kurduğu okul Kirene Okulu diye anılır.
Epikuros: ölçülü haz
Epikuros da hazzı iyi sayar; ama her hazzın seçilmeye değmediğini savunur. Bugün haz veren bir şey yarın daha büyük bir acıya yol açabilir. Bu yüzden hazlar akılla tartılmalıdır. Gerçek haz, coşkulu zevkler değil, bedende acının, ruhta tedirginliğin bulunmamasıdır. Epikuros bu sarsılmaz iç huzura ataraksia der. Ona ulaşmanın yolu yalın bir yaşam, dostluk ve yersiz korkulardan kurtulmaktır.
Korkulardan kurtulma
Epikuros'a göre ruh dinginliğini en çok bozan şey korkulardır, özellikle ölüm korkusu. Ona göre ölüm korkusu yersizdir: Biz varken ölüm yoktur, ölüm geldiğinde biz yokuzdur; öyleyse ölümle hiç karşılaşmayız. Epikuros istekleri de ayırır: Doğal ve zorunlu olanlar (açlığı gidermek gibi) karşılanmalı, doğal ama zorunlu olmayanlarda ölçülü olunmalı, ne doğal ne zorunlu olanlardan (ün ve zenginlik hırsı gibi) uzak durulmalıdır.
Karşılaştırma
İki hazcı görüş şu noktalarda ayrılır:
- Hazzın türü: Aristippos'ta bedensel ve anlık; Epikuros'ta ruhsal ve kalıcı.
- Ölçüt: Aristippos'ta hazzın yoğunluğu; Epikuros'ta acının ve tedirginliğin yokluğu.
- Aklın rolü: Epikuros'ta hazlar akılla tartılır ve kimi hazlardan vazgeçilir.
- Ortak nokta: İkisinde de ölçü kişinin kendi hazzıdır; bu yönüyle faydacılıktan ayrılırlar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Sınav haftasında iki arkadaş konuşur. Biri “Bu akşam konsere gidelim; yarını yarın düşünürüz, keyif şimdi alınır.” der. Öteki “Bu akşamki keyif, yarın sınavda yaşayacağım sıkıntıya değmez; ben huzurumu bozmayacak olanı seçerim.” diye yanıt verir. İki tutum hangi hazcı görüşlere yakındır?
Çözüm. Birinci arkadaş şimdiki anın hazzını ölçü almakta, sonrasını hesaba katmamaktadır; bu Aristippos'un anlık haz anlayışına yakındır. İkinci arkadaş hazzı reddetmez; ama bu hazzın doğuracağı sıkıntıyı tartar ve kalıcı iç huzuru bozmayacak olanı seçer. Bu, hazları akılla tartan ve ruh dinginliğini amaçlayan Epikuros'un ölçülü hazcılığıdır. İkisi de hazzı iyi sayar; ayrıldıkları nokta hangi hazzın seçileceğidir.
Örnek 2. Gündelik dilde “Epikürcü” sözü çoğu zaman “yemeye içmeye, zevke düşkün” anlamında kullanılır. Bu kullanım Epikuros'un görüşünü doğru yansıtır mı?
Çözüm. Yansıtmaz. Epikuros'un amaçladığı haz, gösterişli sofralar ve aşırı zevkler değil, acının ve tedirginliğin bulunmamasıdır. Aşırı yeme içme sonradan rahatsızlık verdiği için Epikuros'a göre seçilmemesi gereken bir hazdır. O, yalın yaşamı, dostluğu ve korkulardan arınmış bir iç huzuru öğütler. Sözcüğün gündelik anlamı, onun öğretisinden çok Aristippos'un anlayışına yakındır.
Sık yapılan hatalar
- Epikuros'u sınırsız zevkin savunucusu sanmak.
- Ataraksiayı Stoacıların apatheia kavramıyla aynı saymak; Epikuros hazzı, Stoacılar erdemi temel alır.
- Hazcılığı faydacılıkla karıştırmak; hazcılıkta ölçü kişinin kendi hazzı, faydacılıkta herkesin mutluluğudur.
- Hazcılık: İyi hazdır, kötü acıdır.
- Aristippos: anlık ve bedensel haz. Epikuros: ölçülü haz ve ataraksia.
- Epikuros: Biz varken ölüm yok, ölüm varken biz yokuz.