Konu anlatımı

Varlık felsefesi (ontoloji), var olanı var olması bakımından inceler: Gerçekten var olan nedir, evrenin temelinde ne vardır, varlık değişir mi? Bilimler varlığın belli bir bölümünü inceler ve varlığın var olduğunu baştan kabul eder; varlık felsefesi ise bu kabulün kendisini sorgular. TYT'de bu konudan gelen sorular çoğunlukla bir düşünürün görüşünü anlatan kısa bir metin verir ve görüşün hangi yaklaşıma ait olduğunu ya da o yaklaşımın hangi yargıyı kabul edeceğini sorar.

Bu sayfada varlık felsefesinin sorularını, ilk filozofların arkhe arayışını, oluş ve değişmezlik tartışmasını, atomculuğu, Platon'un idealar kuramını, Aristoteles'in madde ve form anlayışını ve varlığın özüne ilişkin idealist, materyalist ve düalist görüşleri göreceksin. Her başlığın ayrıntısı alt başlıklarda yer alıyor.

Varlık felsefesinin soruları

Varlık felsefesinin temel soruları şunlardır: Varlık var mıdır? Varlığın ilk nedeni ya da ana maddesi nedir? Varlık bir midir, çok mudur? Özü madde midir, düşünce midir? Varlık değişir mi, yoksa kalıcı mıdır? Evrende bir amaç var mıdır? Varlık iki türde ele alınır: zaman ve mekân içinde yer alan, duyularla algılanan gerçek varlıklar (ağaç, taş) ile zaman ve mekânın dışında kalan, yalnızca düşünülebilen düşünsel varlıklar (sayılar, geometrik şekiller).

Arkhe: ilk filozofların sorusu

İlk filozoflar evrendeki çokluğun ve değişimin ardında değişmeden kalan ilk maddeyi, yani arkheyi aramıştır. Thales'e göre arkhe sudur; Anaksimandros'a göre sınırsız ve belirsiz olan apeirondur; Anaksimenes'e göre havadır. Herakleitos ateşi, Empedokles toprak, su, hava ve ateşten oluşan dört ögeyi, Demokritos atomu, Pisagor ise maddi bir öz yerine sayıyı arkhe olarak görür.

Oluş mu, değişmez varlık mı?

Herakleitos'a göre evrende kalıcı olan tek şey değişimdir; her şey akar, aynı ırmağa iki kez girilmez. Değişimi karşıtların çatışması doğurur ve logos adı verilen yasa yönetir. Parmenides ise tam tersini savunur: Var olan vardır, var olmayan yoktur; varlık tektir, değişmez ve hareketsizdir. Duyuların gösterdiği değişim ve çokluk bir yanılsamadır. Sonraki filozoflar bu iki görüşü uzlaştırmaya çalışmıştır.

Atomculuk

Demokritos'a göre gerçekte iki şey vardır: bölünemeyen, gözle görülmeyen sayısız atom ve atomlara hareket olanağı veren boşluk. Atomlar nitelik bakımından aynıdır; biçim, büyüklük ve diziliş bakımından farklıdır. Varlıkların oluşması atomların birleşmesi, yok olması ayrılmasıdır. Atomlar değişmez, onların birleşimleri değişir. Bu görüş, varlığı yalnızca maddeyle açıkladığı için materyalizmin ilk büyük örneğidir.

Platon ve Aristoteles

Platon'a göre iki dünya vardır: duyularla algılanan, sürekli değişen görünüşler dünyası ve yalnızca akılla kavranan, değişmez idealar dünyası. Gerçek varlık idealardır; duyulur nesneler onların kopyasıdır. Aristoteles ideaları ayrı bir dünyaya yerleştirmez: Her varlık madde ile formun birleşimidir ve form nesnenin içindedir. Değişim, varlığın olanak hâlinde (potansiyel) taşıdığının gerçeklik (aktüel) kazanmasıdır; tohum potansiyel olarak ağaçtır.

Varlığın özü: idealizm, materyalizm, düalizm

Varlığın özüne ilişkin görüşler üç ana başlıkta toplanır; bunlara varlığı oluş ya da fenomen olarak ele alan görüşler eklenir:

İdealizm: Varlığın özü düşünce, idea ya da ruhtur. Platon, Berkeley, Hegel.
Materyalizm: Var olan her şey maddedir; düşünce de maddenin ürünüdür. Demokritos, Hobbes, La Mettrie, Marx.
Düalizm: Varlık, birbirine indirgenemeyen iki tözden, ruh ve maddeden oluşur. Descartes.
Oluş: Varlık durağan değil, süreçtir. Herakleitos, Whitehead.
Fenomen: Varlık, bilince göründüğü biçimiyle ele alınır; öz, görünüşün içinde aranır. Husserl.

Varlık var mıdır?

Varlığın var olduğunu kabul eden görüşe geniş anlamıyla realizm denir. Varlığın var olmadığını savunan görüş ise nihilizmdir (hiççilik). Sofist Gorgias'a göre hiçbir şey yoktur; olsaydı bile bilinemezdi; bilinseydi bile başkalarına aktarılamazdı. Bu üç yargının ilki varlık felsefesiyle, ikincisi ve üçüncüsü bilgi felsefesiyle ilgilidir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir düşünüre göre yanan bir mum her an başka bir mumdur: Fitil kısalır, balmumu erir, alev biçim değiştirir. “Mum” dediğimiz şey, durmayan bir sürecin adıdır. Bu görüş kime yakındır ve hangi görüşle çatışır?

Çözüm. Düşünür, kalıcı bir nesne yerine sürekli bir değişim görmektedir; bu, varlığı oluş olarak kavrayan Herakleitos'un görüşüdür. Herakleitos'a göre evrende değişmeyen tek şey değişimin kendisidir. Bu görüş, varlığın tek, değişmez ve hareketsiz olduğunu, değişimin ise duyuların yanılgısı olduğunu savunan Parmenides'in görüşüyle çatışır.

Örnek 2. Bir düşünür “Güzel bir çiçek solar, güzel bir yapı yıkılır; ama onları güzel yapan güzelliğin kendisi solmaz ve yıkılmaz. O, gözle değil akılla kavranır.” der. Bir başkası “Güzellik, güzel şeylerden ayrı bir yerde durmaz; biçim nesnenin kendisindedir.” diye karşılık verir. İki görüşü karşılaştırınız.

Çözüm. Birinci düşünür, duyulur nesnelerin geçici olduğunu, onlara niteliğini veren değişmez özün ise ayrı ve akılla kavranan bir gerçeklik olduğunu savunur; bu Platon'un idealar kuramıdır. İkinci düşünür özü, yani formu nesneden ayırmaz; form maddeyle birlikte nesnenin içindedir. Bu Aristoteles'in görüşüdür. İkisi de özü kabul eder; ayrıldıkları nokta özün nerede bulunduğudur.

Örnek 3. “İnsan yalnızca karmaşık bir makinedir; düşünme dediğimiz şey bedendeki maddi olayların sonucudur.” ve “İnsanda yer kaplayan bir beden ile yer kaplamayan, düşünen bir ruh bulunur; biri ötekine indirgenemez.” görüşleri hangi yaklaşımlara aittir?

Çözüm. Birinci görüş insanı ve düşünceyi bütünüyle maddeyle açıklar; maddeden bağımsız bir ruh kabul etmez. Bu materyalizmdir. İkinci görüş insanda nitelikleri farklı iki töz bulunduğunu, bunların birbirine indirgenemeyeceğini savunur; bu düalizmdir ve Descartes'ın görüşüdür. Varlığın özünü yalnızca düşüncede ya da ruhta gören üçüncü yaklaşım ise idealizmdir.

Sık yapılan hatalar

Herakleitos ile Parmenides'i karıştırmak: Herakleitos'ta değişim gerçektir, Parmenides'te yanılsamadır.
Platon'un idealarını zihindeki düşünceler sanmak; idealar zihinden bağımsız, akılla kavranan gerçekliklerdir.
Aristoteles'in formunu Platon'un ideası gibi ayrı bir dünyaya yerleştirmek; form nesnenin içindedir.
Pisagor'un sayısını maddi bir ana madde saymak; Pisagor ilkeyi maddede değil, sayısal düzende bulur.
Düalizmi iki görüşün uzlaştırılması sanmak; düalizm iki ayrı tözün varlığını savunur.
Gorgias'ın üç yargısının hepsini varlıkla ilgili saymak; yalnızca ilki varlığın yokluğunu bildirir.

Akılda kalsın

Arkhe: Thales su, Anaksimandros apeiron, Anaksimenes hava, Herakleitos ateş, Pisagor sayı, Demokritos atom.
Herakleitos: Her şey akar. Parmenides: Varlık tek ve değişmezdir.
Platon: Gerçek varlık idealardır; nesneler kopyadır.
Aristoteles: Varlık = madde + form; değişim = potansiyelin aktüel olması.
İdealizm düşünce, materyalizm madde, düalizm ruh ve madde der.
Nihilizm: Hiçbir şey yoktur (Gorgias).

Varlık Felsefesi konu anlatımı