Konu anlatımı
“Varlığın özü nedir?” sorusuna verilen yanıtlar üç ana görüşte toplanır: Öz düşüncedir, öz maddedir ya da iki ayrı öz vardır. TYT'de bir düşünürün görüşü anlatılır ve hangi yaklaşıma ait olduğu ya da o yaklaşımın hangi yargıya katılacağı sorulur. Bu alt başlıkta üç görüşü temsilcileriyle birlikte göreceksin.
İdealizm
İdealizme göre gerçek varlık maddi değil, düşünsel ya da ruhsaldır; madde ya ikincildir ya da düşünceye bağlıdır. Platon'a göre gerçek varlık, duyulur nesnelerin değişmez örnekleri olan idealardır (nesnel idealizm). Berkeley'e göre var olmak algılanmış olmaktır; nesneler algılayan bir zihinden bağımsız olarak var olamaz (öznel idealizm). Hegel'e göre gerçeklik, kendini doğada ve tarihte aşama aşama açan akıldır (mutlak idealizm). Üçünün ortak noktası, varlığın temeline maddeyi değil düşünceyi koymalarıdır.
Materyalizm
Materyalizme göre var olan her şey maddedir; düşünce, bilinç ve ruh denen şeyler de maddenin ürünüdür. Demokritos varlığı atomlarla açıklar. Hobbes'a göre evrende cisimlerden ve onların hareketinden başka bir şey yoktur. La Mettrie insanı bir makineye benzetir; düşünme, bedenin işleyişinin sonucudur. Marx'a göre maddi koşullar, özellikle üretim ilişkileri düşünceyi belirler. Materyalistler maddeden bağımsız bir ruhun varlığını kabul etmez.
Düalizm
Düalizme göre varlık, birbirine indirgenemeyen iki ayrı tözden oluşur. Descartes'a göre bu tözler ruh ve maddedir. Ruhun özü düşünmektir; ruh yer kaplamaz ve bölünemez. Maddenin özü yer kaplamaktır; madde düşünmez ve bölünebilir. İnsan, bu iki tözün bir arada bulunduğu varlıktır. Descartes'a göre bu iki sonlu tözün varlığı, sonsuz töz olan Tanrı'ya bağlıdır. Düalizmin güçlüğü, yer kaplamayan ruh ile yer kaplayan bedenin birbirini nasıl etkilediğini açıklamaktır.
Öteki yanıtlar
Varlığın özünü bu üç görüşün dışında açıklayanlar da vardır. Herakleitos ve 20. yüzyıl filozofu Whitehead varlığı durağan bir töz olarak değil, süreç ve oluş olarak görür. Husserl'in kurduğu fenomenolojiye göre varlık, bilince göründüğü biçimiyle, yani fenomen olarak ele alınmalı; öz, görünüşün içinde aranmalıdır. Varlığın tek bir ilkeyle açıklanmasına monizm denir; idealizm de materyalizm de monist olabilir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Odada kimse yokken yanan lambanın ışığı hâlâ var mıdır?” sorusuna bir düşünür “Onu algılayan bir zihin olmadıkça ışığın varlığından söz edemeyiz.” diye, bir başkası “Işık, biz görsek de görmesek de maddi bir olay olarak vardır.” diye yanıt verir. Bu yanıtlar hangi görüşlere aittir?
Çözüm. Birinci düşünür nesnenin varlığını algılanmasına bağlamaktadır; var olmayı algılanmış olmakla özdeş sayan bu görüş Berkeley'in idealizmidir. İkinci düşünür ışığın zihinden bağımsız, maddi bir olay olarak var olduğunu savunur; bu materyalist bir yanıttır. İki görüşü ayıran soru şudur: Varlık zihne mi bağlıdır, yoksa zihin de maddenin bir ürünü müdür?
Örnek 2. “Kolumu kaldırmaya karar veriyorum ve kolum kalkıyor. Karar, yer kaplamayan zihnime; kol, yer kaplayan bedenime aittir.” diyen bir düşünürün varlık anlayışı nedir? Bu anlayış hangi soruyu yanıtlamak zorunda kalır?
Çözüm. Düşünür, zihin ile bedeni nitelikleri farklı iki ayrı varlık alanı olarak görmektedir; bu, Descartes'ın düalizmidir. Zihin düşünür ama yer kaplamaz; beden yer kaplar ama düşünmez. Bu anlayışın yanıtlaması gereken soru, bu kadar farklı iki tözün birbirini nasıl etkilediğidir: Yer kaplamayan bir karar, yer kaplayan bir kolu nasıl hareket ettirir? Bu soru zihin-beden sorunu diye anılır.
Sık yapılan hatalar
- İdealizmi “ideallerine bağlı olmak” anlamındaki gündelik kullanımla karıştırmak.
- Materyalizmi “paraya ve mala düşkünlük” anlamında anlamak; felsefede varlığın maddeden oluştuğu görüşüdür.
- Berkeley'in görüşünü materyalizm sanmak; duyumlardan söz etse de varlığı zihne bağlar.
- Düalizmde ruh ile maddeyi aynı tözün iki görünümü saymak; düalizmde iki ayrı töz vardır.
- İdealizm: Platon, Berkeley, Hegel; varlığın özü düşüncedir.
- Materyalizm: Demokritos, Hobbes, La Mettrie, Marx; var olan maddedir.
- Düalizm: Descartes; ruh düşünür, madde yer kaplar.
- Berkeley: Var olmak algılanmış olmaktır.