Konu anlatımı
Atomculuk, var olan her şeyi gözle görülmeyen küçük parçacıklarla açıklayan görüştür. Leukippos'un ortaya attığı bu görüşü öğrencisi Demokritos geliştirmiştir. TYT'de atomculuk hem arkhe sorusuna verilen bir yanıt hem de materyalizmin ilk örneği olarak sorulur. Bu alt başlıkta atomcu görüşün temel savlarını göreceksin.
Atom ve boşluk
Demokritos'a göre gerçekten var olan iki şey vardır: atomlar ve boşluk. Atom, “bölünemeyen” demektir. Atomlar gözle görülemeyecek kadar küçük, sayıca sonsuz, doğmamış ve yok edilemez parçacıklardır. Nitelik bakımından birbirlerinin aynıdırlar; yalnızca biçim, büyüklük, sıra ve duruş bakımından ayrılırlar. Boşluk ise atomların hareket edebilmesi için gereklidir; boşluk olmasaydı hareket de olmazdı.
Oluş ve yok oluş
Atomlar boşlukta sürekli hareket eder, birbirine çarpar ve kenetlenir. Bir varlığın oluşması atomların birleşmesi, yok olması ise bu birleşimin dağılmasıdır. Atomların kendisi değişmez; değişen, onların diziliş ve birleşimleridir. Böylece Demokritos, Parmenides'in değişmez varlığını atomlarda, Herakleitos'un değişimini ise atomların birleşip ayrılmasında bulur.
Materyalist ve mekanist yönü
Atomculukta maddenin dışında bir ruh ya da akıl kabul edilmez; Demokritos'a göre ruh da ince ve hareketli atomlardan oluşur. Evrendeki olaylar bir amaca göre değil, atomların hareketinin zorunlu sonucu olarak gerçekleşir. Bu yüzden atomculuk hem materyalist hem mekanist bir görüştür. Renk, tat ve koku gibi nitelikler ise atomların kendisinde değil, duyularımızda ortaya çıkar; gerçekte yalnızca atomlar ve boşluk vardır.
Sonraki etkisi
Epikuros atomculuğu benimsemiş ve onu ahlak anlayışının temeli yapmıştır. Atom düşüncesi yüzyıllar sonra modern bilimde yeniden ele alınmıştır; ancak Demokritos'un atomu bir akıl yürütmenin, modern bilimin atomu ise deneyin ürünüdür ve bugünkü bilime göre atom bölünebilir. Sınavda önemli olan, Demokritos'un varlığı bölünemez maddi parçacıklarla açıklamasıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bir elmayı ikiye, parçaları yine ikiye bölelim. Bu bölme sonsuza kadar sürebilir mi? Bir düşünüre göre süremez; bir noktada artık bölünemeyen parçacıklara ulaşılır. Elmanın tadı ve rengi bu parçacıklarda değil, bizim duyularımızdadır.” Bu düşünür kimdir ve varlık anlayışı nasıl adlandırılır?
Çözüm. Bölmenin son bulduğu, artık bölünemeyen parçacıklar atomlardır; bu görüş Demokritos'a aittir. Demokritos var olan her şeyi atomlarla ve boşlukla açıklar; tat ve renk gibi nitelikleri duyulara bağlar. Varlığı yalnızca maddi parçacıklarla açıkladığı için görüşü materyalizmdir; atom öğretisinden dolayı atomculuk diye adlandırılır.
Örnek 2. Demokritos'un görüşünü benimseyen biri “Bir heykel kırıldığında yok olan nedir?” sorusuna nasıl yanıt verir?
Çözüm. Atomcu görüşe göre heykeli oluşturan atomlar yok olmaz; atomlar doğmamıştır ve yok edilemez. Yok olan, atomların heykel biçimindeki birleşimidir. Kırılma, bu birleşimin dağılmasıdır; atomlar başka birleşimlere girebilir. Demek ki oluş ve yok oluş yalnızca atomların bir araya gelmesi ve ayrılmasıdır; varlığın kendisi kalıcıdır.
Sık yapılan hatalar
- Demokritos'un atomunu modern fiziğin atomuyla özdeş saymak.
- Atomların nitelikçe farklı olduğunu düşünmek; farklılık biçim, büyüklük ve diziliştedir.
- Atomculukta boşluğu önemsiz saymak; boşluk hareketin koşuludur.
- Demokritos: atomlar ve boşluk; atom bölünemez ve yok edilemez.
- Oluş = atomların birleşmesi; yok oluş = ayrılması.
- Atomculuk materyalist ve mekanist bir görüştür.