Konu anlatımı
Varlık felsefesinin ilk sorusu “Varlık nedir?” değil, “Varlık var mıdır?” sorusudur. Filozofların büyük çoğunluğu varlığın var olduğunu kabul eder; küçük bir bölümü ise bunu reddeder. TYT'de nihilizm çoğunlukla Gorgias'ın yargıları üzerinden sorulur. Bu alt başlıkta nihilizmi, karşıtı olan görüşü ve sık yapılan karıştırmaları göreceksin.
Nihilizm
Nihilizm (hiççilik), Latince “hiç” anlamına gelen “nihil” sözcüğünden gelir. Varlık felsefesinde nihilizm, hiçbir şeyin gerçekten var olmadığını savunan görüştür. Bu görüşün Antik Çağ'daki temsilcisi sofist Gorgias'tır. Gorgias, Parmenides'in “var olan vardır” yargısına karşı çıkarak varlığın yokluğunu akıl yürütmeyle göstermeye çalışmıştır.
Gorgias'ın üç yargısı
Gorgias görüşünü birbirine bağlı üç yargıyla dile getirir. Birinci yargı varlığı, ikinci yargı bilginin imkânını, üçüncü yargı bilginin dille aktarılabilmesini reddeder; bu yüzden Gorgias varlık felsefesinde nihilist, bilgi felsefesinde şüpheci olarak anılır.
- Hiçbir şey yoktur.
- Bir şey olsaydı bile bilinemezdi.
- Bilinseydi bile başkalarına aktarılamazdı.
Varlığı kabul edenler
Varlığın var olduğunu kabul eden görüşe geniş anlamıyla realizm denir; dar anlamıyla realizm, varlığın insan zihninden bağımsız olduğunu savunur. Varlığı kabul eden filozoflar onun ne olduğu konusunda ayrılır: Kimine göre varlık maddedir, kimine göre düşüncedir, kimine göre oluştur. Bu yüzden idealizm, materyalizm ve düalizm, “Varlık var mıdır?” sorusuna “evet” dedikten sonra verilen yanıtlardır. Nihilizm ise soruyu en başta “hayır” diye yanıtlar.
Nihilizmin öteki anlamları
Nihilizm sözcüğü felsefenin başka dallarında da kullanılır. Bilgi felsefesinde hiçbir bilginin mümkün olmadığını, ahlak felsefesinde ise evrensel ve bağlayıcı değerlerin bulunmadığını savunan görüşler için kullanılır. Nietzsche, çağının yerleşik değerlerinin temelini yitirmesini nihilizm olarak adlandırmış ve bu durumun aşılması gerektiğini savunmuştur. Soruda hangi anlamın kastedildiğini metnin konusundan anlarsın: Varlık mı reddediliyor, bilgi mi, değerler mi?
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Bir düşünüre göre gördüğümüz, dokunduğumuz şeylerin gerçekten var olduğunu söyleyemeyiz. Dahası, var olsalar bile onları olduğu gibi bilemezdik; bilsek bile bildiğimizi sözcüklerle bir başkasına geçiremezdik.” Bu düşünürün varlık ve bilgi konusundaki tutumu nasıl adlandırılır?
Çözüm. Düşünür önce varlığın var olduğunu reddetmektedir; bu, varlık felsefesinde nihilizmdir. Ardından varlık hakkında bilgi edinilemeyeceğini ve edinilse bile aktarılamayacağını söylemektedir; bu, bilgi felsefesinde şüpheciliktir. Üç yargıyı bu sırayla dile getiren düşünür sofist Gorgias'tır. Soruda varlık anlayışı isteniyorsa yanıt nihilizm, bilgi anlayışı isteniyorsa şüpheciliktir.
Örnek 2. “Varlık yoktur.” diyen bir nihilist ile “Varlığın ne olduğunu bilemeyiz.” diyen bir şüpheciyi karşılaştırınız.
Çözüm. Nihilist, varlık hakkında kesin bir yargıda bulunur: Varlık yoktur. Şüpheci ise varlığın var olup olmadığı ya da ne olduğu konusunda yargıda bulunmaz; yalnızca bunun bilinemeyeceğini söyler. Birincisi varlığa ilişkin, ikincisi bilgiye ilişkin bir tutumdur. Bu yüzden nihilizm varlık felsefesinin, şüphecilik bilgi felsefesinin kavramıdır.
Sık yapılan hatalar
- Nihilizm ile şüpheciliği aynı saymak; nihilizm varlığı, şüphecilik bilginin imkânını reddeder.
- Gorgias'ı varlığı kabul eden doğa filozofları arasında saymak; Gorgias bir sofisttir.
- Materyalizmi nihilizm sanmak; materyalizm ruhu reddeder ama maddenin varlığını kabul eder.
- Nihilizm: Hiçbir şey yoktur.
- Gorgias: Hiçbir şey yoktur; olsaydı bilinemezdi; bilinseydi aktarılamazdı.
- Realizm varlığı kabul eder; idealizm, materyalizm ve düalizm varlığın ne olduğunu tartışır.