Konu anlatımı
Her bilim var olan bir şeyi inceler; ama “var olmak” ne demektir sorusunu hiçbiri sormaz. Bu soruyu varlık felsefesi sorar. Bu alt başlıkta varlık felsefesinin neyi incelediğini, varlık türlerini, temel sorularını ve bilimlerden nasıl ayrıldığını göreceksin.
Konusu
Varlık felsefesi (ontoloji), var olanı belli bir özelliği bakımından değil, yalnızca var olması bakımından inceler. Aristoteles bu araştırmaya “ilk felsefe” adını vermiş ve onu varlığı varlık olarak inceleyen bilgi diye tanımlamıştır. Aynı alan için sonradan metafizik adı da kullanılmıştır. Varlık felsefesi tek tek varlıklarla değil, bütün varlıkların ortak temeliyle ilgilenir: Var olan her şeyi var kılan nedir?
Gerçek varlık ve düşünsel varlık
Varlıklar iki türde ele alınır. Gerçek (reel) varlık zaman ve mekân içinde yer alır, duyularla algılanır ve insan düşüncesinden bağımsızdır: dağ, ağaç, masa. Düşünsel (ideal) varlık zaman ve mekân içinde yer almaz, duyularla algılanamaz, yalnızca düşünülebilir: sayılar, geometrik şekiller, mantık ilkeleri. Tahtaya çizilen üçgen gerçek, geometrinin konu aldığı kusursuz üçgen düşünsel bir varlıktır.
Temel sorular
Varlık felsefesinin soruları şu başlıklarda toplanır:
- Varlık var mıdır? Var diyenler ve yok diyenler (nihilizm).
- Varlığın ana maddesi, ilk ilkesi nedir? Arkhe arayışı.
- Varlık bir midir, çok mudur? Tek ilke kabul edenler (monizm), iki ilke kabul edenler (düalizm), çok ilke kabul edenler (plüralizm).
- Varlığın özü nedir? Madde mi, düşünce mi, ikisi birden mi?
- Varlık değişir mi? Oluşu savunanlar ve değişmez varlığı savunanlar.
- Evrende bir amaç var mıdır? Amaçlılığı savunanlar ve evreni yalnızca neden-sonuç ilişkisiyle açıklayanlar.
Bilimin ve felsefenin varlığa bakışı
Bilimler varlığı bölümlere ayırır: Fizik maddeyi ve hareketi, biyoloji canlıyı, gök bilimi gök cisimlerini inceler. Her bilim kendi alanındaki varlığın var olduğunu baştan kabul eder ve onun nasıl işlediğini deney ile gözleme dayanarak araştırır. Varlık felsefesi ise varlığa bir bütün olarak bakar; bilimin baştan kabul ettiğini sorgular ve yanıtını akıl yürütmeyle arar.
Evrende amaç sorusu
Aristoteles'e göre doğadaki her varlığın yöneldiği bir amaç vardır; tohum ağaç olmaya yönelir. Evrende amaçlılık bulunduğunu savunan bu görüşe teleoloji (erekbilimcilik) denir. Demokritos gibi materyalist düşünürler ise evrendeki olayları bir amaçla değil, yalnızca atomların hareketi ve neden-sonuç ilişkisiyle açıklar; bu görüşe mekanizm denir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “I. Suyun kimyasal bileşimi nedir? II. Evren yalnızca maddeden mi oluşur? III. Sayılar, onları düşünen kimse olmasaydı da var olur muydu? IV. Dünya'nın yaşı kaçtır?” Bu sorulardan hangileri varlık felsefesinin sorusudur?
Çözüm. I. ve IV. sorular gözlem, deney ve ölçümle yanıtlanan bilimsel sorulardır; kimyanın ve yer biliminin alanına girer. II. soru varlığın özünün ne olduğunu, III. soru düşünsel varlıkların zihinden bağımsız var olup olmadığını sorar. İkisi de deneyle yanıtlanamaz, akıl yürütmeyle tartışılır. II ve III varlık felsefesinin sorularıdır.
Örnek 2. Bir mimarın kâğıda çizdiği bina planı ile planı yapılan binanın kendisini varlık türleri bakımından karşılaştırınız. Planda kullanılan “dik açı” kavramı hangi türe girer?
Çözüm. Kâğıt üzerindeki çizim de yapılan bina da zaman ve mekân içinde yer alır, duyularla algılanır; ikisi de gerçek varlıktır. “Dik açı” kavramı ise hiçbir yerde durmaz, eskimez, duyularla değil düşünceyle kavranır; düşünsel bir varlıktır. Kâğıttaki çizim bu kavramın yaklaşık bir örneğidir. Ayrımın ölçütü, varlığın zaman ve mekân içinde yer alıp almadığıdır.
Sık yapılan hatalar
- Varlık felsefesini doğa bilimleriyle aynı saymak; felsefe varlığın bütününü ve var olmanın anlamını sorar.
- Düşünsel varlığı hayal ürünü olarak anlamak; sayılar hayal değil, düşünsel varlıklardır.
- Monizmi yalnızca materyalizm sanmak; tek ilke madde de olabilir, düşünce de.
- Ontoloji: varlığı varlık olarak inceleyen felsefe dalı.
- Gerçek varlık zaman ve mekândadır; düşünsel varlık yalnızca düşünülür.
- Bilim varlığı kabul eder ve bölümlere ayırır; felsefe varlığı sorgular ve bütüne bakar.